Lamium purpureum
Niska roślina jednoroczna o purpurowych, przylistkowatych górnych liściach, pospolity chwast pól i ogrodów o działaniu ściągającym i przeciwzapalnym.
Jasnota purpurowa to jeden z najwcześniejszych zwiastunów wiosny — kwitnie już w marcu, a przy łagodnych zimach potrafi zakwitnąć nawet w grudniu i styczniu. W polskim zielarstwie stoi w cieniu jasnoty białej i jest traktowana jako jej słabszy zamiennik, choć ma zbliżony skład i to samo, łagodne działanie ściągająco-powlekające. Jako chwast segetalny występuje w ogromnych ilościach, co czyni ją surowcem łatwo dostępnym, ale też narażonym na zanieczyszczenia rolnicze. Jest to gatunek jednoroczny, więc zbiór ziela nie szkodzi populacji — roślina wydaje nasiona w kilku pokoleniach w sezonie.
Roślina jednoroczna, niska, wysokości 10–30 cm, często rozgałęziona u nasady i tworząca zwarte, poduchowate kępki. Łodyga czterokanciasta, delikatna, podnosząca się, u nasady często czerwonawo nabiegła, rzadko owłosiona. Liście naprzeciwległe, sercowate do jajowatych, karbowane, wyraźnie pomarszczone przez wgłębione użyłkowanie siatkowe; dolne liście długoogonkowe i zielone, natomiast górne — cecha diagnostyczna — są krótkoogonkowe do niemal siedzących, zbite, dachówkowato zachodzące na siebie i mocno purpurowo lub fioletowo nabiegłe, przez co szczyt pędu wygląda jak czerwonawa czapeczka. Kwiaty drobne, długości 10–18 mm (a więc wyraźnie mniejsze niż u jasnoty plamistej i białej), zebrane w nibyokółki w kątach górnych liści, grzbieciste, dwuwargowe, różowo-purpurowe, z wargą górną hełmowatą i dolną trójdzielną, w gardzieli z ciemniejszymi plamkami. Rurka korony prosta, z pierścieniem włosków wewnątrz. Owoc rozłupnia rozpadająca się na cztery rozłupki. Korzeń palowy, cienki, płytki, słabo rozgałęziony — roślinę bardzo łatwo wyrwać w całości.
Chwast pospolity w całej Polsce, na nizinach i w niższych położeniach górskich. Rośnie na polach uprawnych (zwłaszcza w oziminach i okopowych), w ogrodach warzywnych i sadach, na ugorach, przydrożach, rumowiskach, w winnicach, na skarpach i przychaciach. Wybiera gleby zasobne, świeże, często piaszczysto-gliniaste. Rozwija się masowo wczesną wiosną, gdy inne rośliny jeszcze śpią.
Stanowisko słoneczne do półcienistego. Gleba żyzna, próchniczna, przepuszczalna, świeża, zasobna w azot i fosfor, o odczynie obojętnym do lekko zasadowego (pH ok. 6,0–7,5). Roślina jednoroczna zimująca — kiełkuje jesienią, przezimowuje w formie rozety i rusza z wegetacją bardzo wcześnie; znosi mrozy bez uszkodzeń. Nie wymaga uprawy, ale w ogrodzie sama się rozsiewa. Bezwzględnie nie zbierać z pól uprawnych, zwłaszcza obsianych zbożem ozimym — są rutynowo opryskiwane herbicydami wiosną, a jasnota purpurowa jest właśnie chwastem, w który się celuje. Unikać także obrzeży dróg i miejsc nawożonych gnojowicą.
ziele (Lamii purpurei herba), rzadziej same kwiaty; surowiec pomocniczy, stosowany zamiennie z jasnotą białą, lecz o słabszym działaniu
Ziele — od marca do maja (główny zbiór wiosenny) oraz wtórnie od sierpnia do września z drugiego pokolenia; zbierać całe kwitnące pędy, ścinając je nożyczkami tuż nad ziemią lub wyrywając z korzeniem, który następnie się odcina. Zbierać w słoneczny dzień po obeschnięciu rosy, gdy roślina jest w pełni kwitnienia — wtedy zawartość substancji czynnych jest najwyższa. Same kwiaty (korony wyszczypywane z kielichów) — od marca do października, ale ze względu na ich drobne rozmiary zbiór jest bardzo pracochłonny i w praktyce rzadko opłacalny; częściej zbiera się całe ziele.
Garbniki, śluzy (w mniejszej ilości niż u jasnoty białej), flawonoidy (glikozydy kwercetyny i kemferolu, rutyna), glikozydy irydoidowe typowe dla rodzaju Lamium (lamiid, lamalbid), glikozydy fenylopropanoidowe (werbaskozyd), kwasy fenolowe (kawowy, chlorogenowy, rozmarynowy), saponiny, niewielkie ilości olejku eterycznego, karotenoidy, witamina C, sole mineralne (zwłaszcza potas i żelazo), w liściach i przylistkach barwniki antocyjanowe odpowiadające za purpurowe zabarwienie.
Napar z ziela: 1–2 łyżki suszonego, rozdrobnionego ziela na szklankę wrzątku, parzyć 10–15 minut pod przykryciem, pić 2–3 razy dziennie po pół–całej szklance między posiłkami. Napar mocniejszy do użytku zewnętrznego: 3–4 łyżki suszu na szklankę wrzątku, ostudzić, używać do przemywań, okładów, nasiadówek i płukanek jamy ustnej przy stanach zapalnych dziąseł. Świeże, rozgniecione ziele przykładano ludowo bezpośrednio na drobne skaleczenia i ukąszenia. Sok ze świeżego ziela — 1 łyżka 2 razy dziennie w kuracji wiosennej. Młode pędy i liście są jadalne — nadają się na surowo do sałatek i zielonych koktajli albo gotowane jak szpinak; mają łagodny, lekko trawiasty smak i są dobrym wczesnowiosennym źródłem witaminy C.
Ziele suszyć szybko, w cienkiej warstwie, w cieniu i przewiewie, w temperaturze do 35–40 °C — surowiec suszony wolno lub w wilgoci czernieje i pleśnieje, a mięsiste łodygi zawierają sporo wody, więc warstwa musi być naprawdę cienka. Dobrze wysuszony surowiec zachowuje zieloną barwę liści i purpurowy odcień szczytów pędów; brunatny, zbrylony susz jest bezwartościowy. Przechowywać do 12 miesięcy w szczelnych, ciemnych naczyniach. Odróżnianie od gatunków mylonych: od jasnoty białej — kwiaty purpurowe, nie białe, i roślina znacznie niższa; od jasnoty plamistej — brak jasnej smugi na liściu, kwiaty niemal dwukrotnie mniejsze, roślina jednoroczna z płytkim korzeniem palowym (plamista to bylina z rozłogami); od bardzo podobnej jasnoty różowoszkarłatnej (Lamium hybridum) — ta ma liście głębiej i ostrzej wcinane; od poziewnika — poziewnik ma łodygę zgrubiałą pod węzłami i szorstkie owłosienie; od bluszczyka kurdybanka — ten ma liście nerkowate i wyraźny aromat. Od pokrzywy odróżnia ją brak włosków parzących. W mieszankach dodawana jako surowiec wypełniający i ściągający, dobrze łączy się z krwawnikiem, podbiałem i skrzypem.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.