Jastrun właściwy (złocień)

Opis

Jastrun właściwy, znany szerzej jako margerytka lub złocień, to jedna z najbardziej rozpoznawalnych roślin polskich łąk — ta sama „stokrotka”, na której obrywa się płatki. W dawnym zielarstwie stosowano ziele i koszyczki jako surowiec ściągający, wykrztuśny i przeciwkurczowy, dziś jego znaczenie lecznicze jest marginalne i pozostaje głównie w sferze ziołolecznictwa ludowego. Bywa mylony z rumiankiem pospolitym, co jest błędem kosztownym — jastrun nie ma rumiankowego zapachu ani jego działania. Rośnie masowo na łąkach świeżych i ekstensywnych, jest wskaźnikiem gleb niezbyt żyznych i niezmeliorowanych.

Wygląd

Bylina o wysokości 30–80 cm, tworząca luźne kępy z krótkiego, płożącego kłącza. Łodyga wzniesiona, prosta, zwykle nierozgałęziona lub słabo rozgałęziona w górze, kanciasto bruzdowana, naga lub skąpo owłosiona, zakończona pojedynczym koszyczkiem — to cecha kluczowa, bo rumianek ma łodygę silnie rozgałęzioną i wiele koszyczków. Liście różnorodne: dolne w rozecie, długoogonkowe, łopatkowate do odwrotnie jajowatych, o brzegu grubo karbowano-ząbkowanym; liście łodygowe siedzące, wąskie, podłużne, obejmujące łodygę, ku szczytowi coraz mniejsze, ząbkowane lub wcinane — nigdy pierzastodzielne i nitkowate jak u rumianku. Kwiatostan to duży, pojedynczy koszyczek średnicy 3–6 cm, o płaskim, niewypukłym dnie kwiatostanowym (u rumianku dno jest stożkowate i puste w środku — to najpewniejszy test rozpoznawczy). Kwiaty brzeżne języczkowate, śnieżnobiałe, w jednym rzędzie, kwiaty środkowe rurkowate, jaskrawożółte. Okrywa koszyczka dachówkowato ułożona, z listkami o brunatnym, błoniastym obrzeżeniu. Owoc — niełupka bez puchu kielichowego. Kłącze krótkie, poziome, z wiązką korzeni przybyszowych.

Gdzie rośnie

Gatunek pospolity w całej Polsce, od nizin po piętro subalpejskie w Karpatach. Rośnie na łąkach świeżych i ekstensywnie użytkowanych, na pastwiskach, murawach, miedzach, skarpach, przydrożach, nasypach kolejowych, w widnych zaroślach, na polanach i przy leśnych drogach. Wskaźnik łąk niezbyt żyznych i nienawożonych intensywnie — z łąk silnie nawożonych i przekształconych ustępuje.

Warunki

Stanowisko słoneczne, znosi lekkie przymglenie. Gleba przeciętna do ubogiej, przepuszczalna, świeża do umiarkowanie suchej, niekoniecznie żyzna; toleruje szeroki zakres odczynu, ale najlepiej rośnie na glebach o pH 5,5–7,5. Roślina w pełni mrozoodporna, znosi suszę i przygryzanie przez zwierzęta. W ogrodzie łatwa w uprawie, rozmnażana z nasion i przez podział kępy. Nie zbierać z poboczy dróg, nasypów kolejowych (opryski totalne), z łąk świeżo nawożonych obornikiem ani z pastwisk, na których wypasano zwierzęta odrobaczane.

Surowiec

ziele (Leucanthemi herba) i kwiat, czyli koszyczek (Leucanthemi flos); surowiec o niewielkim, głównie ludowym znaczeniu — nie jest surowcem farmakopealnym i w praktyce zielarskiej jest zastępowany rumiankiem lub krwawnikiem

Termin zbioru

Koszyczki — od maja do lipca, w pełni kwitnienia, gdy kwiaty języczkowe są w pełni rozwarte i jeszcze śnieżnobiałe (nie zwiędnięte i nie odgięte w dół); zbierać w słoneczne południe, po obeschnięciu rosy, uszczykując same koszyczki bez szypułek lub z szypułką nie dłuższą niż 1 cm. Ziele — od maja do lipca, w początkach kwitnienia, ścinając górne, ulistnione i kwitnące części pędu (mniej więcej górną 1/3 rośliny); dolne, zdrewniałe fragmenty łodyg odrzucać. Młode liście rozetowe do celów kulinarnych — wczesną wiosną, przed wybiciem pędu kwiatowego, gdy są jeszcze łagodne w smaku.

Skład chemiczny

Garbniki, flawonoidy (m.in. pochodne apigeniny i luteoliny), gorycze, saponiny, laktony seskwiterpenowe (typowe dla astrowatych, odpowiedzialne za goryczkowy smak i potencjał alergizujący), kwasy fenolowe (kawowy, chlorogenowy), śluzy, niewielkie ilości olejku eterycznego o składzie odmiennym niż u rumianku — bez chamazulenu i bez bisabololu, co tłumaczy brak działania przeciwzapalnego porównywalnego z rumiankiem. W liściach witamina C i sole mineralne. Skład chemiczny gatunku jest słabo przebadany, dane ilościowe są niepewne — należy je traktować jako orientacyjne.

Właściwości

• Działanie ściągające (garbniki), łagodnie wykrztuśne i sekretolityczne, słabo rozkurczowe i moczopędne, przeciwzapalne — ale w stopniu znacznie słabszym niż rumianek, z którym bywa mylony. Gorycze pobudzają wydzielanie soków trawiennych i poprawiają apetyt. W ziołolecznictwie ludowym stosowany przy kaszlu, nieżytach górnych dróg oddechowych, dychawicy, przy skąpych miesiączkach oraz zewnętrznie do przemywań i okładów na stany zapalne skóry i spojówek. Współczesne zielarstwo traktuje jastrun jako surowiec drugorzędny i nie zaleca go jako zamiennika rumianku.

Zastosowanie

Napar z koszyczków lub ziela: 1 łyżka suszu na szklankę wrzątku, parzyć 10–15 minut pod przykryciem, pić 2 razy dziennie po pół szklanki (na kaszel i dla poprawy trawienia). Do użytku zewnętrznego — napar mocniejszy, 2–3 łyżki suszu na szklankę wrzątku, do przemywań, okładów i płukanek. Nalewka: świeże koszyczki zalane spirytusem 40–45%, macerować 3–4 tygodnie w ciemności, odcedzić; stosować rozcieńczoną do nacierań. Młode liście rozetowe jadalne — dodawane wiosną do sałatek, mają ostrawy, lekko pieprzny smak; pąki kwiatowe bywają marynowane jak kapary. Uwaga praktyczna: jeśli szukasz surowca o działaniu przeciwzapalnym i rozkurczowym, sięgnij po rumianek pospolity — jastrun go nie zastąpi.

Uwagi dla zielarza

Koszyczki suszyć szybko, rozłożone w jednej warstwie na siatkach, w cieniu i przewiewie, w temperaturze do 35 °C — w wyższej temperaturze i przy powolnym suszeniu języczki brunatnieją i opadają, a surowiec traci wartość. Dobrze wysuszony koszyczek zachowuje białe języczki i żółty środek, kruszy się przy nacisku. Ziele suszyć w wiązkach lub luzem do 40 °C. Przechowywać do 12 miesięcy w szczelnych naczyniach, w ciemności. Odróżnianie od gatunków mylonych — to najważniejsza rzecz przy tym gatunku: rumianek pospolity ma silny, charakterystyczny zapach po roztarciu, pierzastodzielne, nitkowate liście, koszyczek o średnicy zaledwie 1,5–2,5 cm, silnie rozgałęzioną łodygę oraz — decydujące — stożkowate, puste w środku dno kwiatostanowe (przekrój wzdłużny koszyczka rozstrzyga sprawę w sekundę). Jastrun jest bezwonny, ma duży pojedynczy koszyczek na jednej łodydze, całe (nie pierzaste) liście i płaskie, wypełnione dno kwiatostanowe. Maruna bezwonna ma z kolei liście pierzaste i wiele koszyczków, ale nie pachnie. Rumian polny ma koszyczki mniejsze i owłosione łodygi. Zbieranie jastruna „na rumianek” to najczęstszy błąd początkujących zbieraczy w Polsce — skutkiem jest surowiec bezużyteczny, choć nie trujący.

Przeciwwskazania