Fraxinus excelsior
Wysokie drzewo łęgowe o czarnych pąkach i liściach nieparzystopierzastych, którego liście i kora są surowcem moczopędnym i przeciwzapalnym.
Jesion wyniosły to jedno z najokazalszych drzew polskich lasów łęgowych i grądów, rozpoznawalne zimą po aksamitnie czarnych pąkach — cecha, której nie ma żaden inny rodzimy gatunek. W zielarstwie ma znaczenie umiarkowane, ale realne: liść jesionu (Fraxini folium) jest surowcem o udokumentowanym działaniu moczopędnym i przeciwzapalnym, tradycyjnie stosowanym przy dnie moczanowej, reumatyzmie i skłonności do obrzęków, a kora — surowcem ściągającym i gorzkim, dawniej używanym jako środek przeciwgorączkowy (namiastka chinowca). Jesion jest dziś w Polsce drzewem zagrożonym przez zamieranie jesionu (chalarozę), grzybową chorobę, która w ciągu ostatnich dekad wyniszczyła znaczną część drzewostanów — to okoliczność, o której zbieracz powinien wiedzieć i którą powinien uszanować.
Okazałe drzewo liściaste o wysokości 25–40 m, wyjątkowo do 45 m, o pniu prostym, walcowatym, i luźnej, wysoko osadzonej, jajowatej lub kopulastej koronie przepuszczającej dużo światła. Kora u młodych drzew gładka, jasnoszara do oliwkowoszarej, z wiekiem drobno podłużnie spękana w gęstą, siateczkowatą sieć wąskich bruzd. Pędy grube, spłaszczone przy węzłach, szarozielone lub oliwkowe, z wyraźnymi jasnymi przetchlinkami. Cecha diagnostyczna absolutnie kluczowa i rozstrzygająca przez cały rok, także zimą: pąki są aksamitnie czarne lub czarnobrunatne, matowe, szerokie, stożkowate, ustawione naprzeciwlegle, ze szczytowym pąkiem wyraźnie większym — żadne inne rodzime drzewo nie ma czarnych pąków. Liście naprzeciwległe, duże (20–35 cm), nieparzystopierzastozłożone, złożone z 7–13 listków; listki siedzące lub prawie siedzące, lancetowate do podłużnie jajowatych, długości 5–12 cm, ostro zakończone, o brzegu ostro i drobno piłkowanym, ciemnozielone i nagie z wierzchu, jaśniejsze i owłosione wzdłuż nerwu głównego od spodu; użyłkowanie pierzaste. Liście rozwijają się bardzo późno (maj) i opadają wcześnie, jeszcze zielone, bez przebarwienia jesiennego — to również cecha rozpoznawcza. Kwiaty niepozorne, bezpłatkowe i bezdziałkowe (brak okwiatu!), fioletowobrunatne do czarniawych, zebrane w gęste, pęczkowate wiechy wyrastające na pędach przed rozwojem liści (kwiecień–maj); drzewo jest poligamiczne — na jednym osobniku bywają kwiaty męskie, żeńskie i obupłciowe, i potrafi zmieniać płeć w kolejnych latach. Owoc to jednonasienny skrzydlak — podłużny, spłaszczony, oskrzydlony na jednym końcu, długości 2,5–4 cm, z wcięciem lub wyszczerbieniem na szczycie skrzydełka; skrzydlaki zwisają w gęstych, zwartych pękach i pozostają na drzewie przez zimę. System korzeniowy początkowo palowy, później sercowaty, silny, głęboki i szeroko rozprzestrzeniony.
Gatunek pospolity w całej Polsce, od nizin po regiel dolny (do ok. 1200 m n.p.m. w Karpatach). Rośnie w lasach łęgowych (jest jednym z gatunków budujących łęg jesionowo-wiązowy i jesionowo-olszowy), w grądach, w wilgotnych lasach mieszanych, w dolinach rzek, na obrzeżach lasów, w wąwozach, na zboczach o wysiękach wodnych, a także — jako drzewo alejowe i parkowe — przy drogach i w miastach. Uwaga: od lat 90. polskie jesiony masowo zamierają na skutek chalarozy (zamierania jesionu wywoływanego przez grzyb Hymenoscyphus fraxineus); wiele drzewostanów wycięto lub zamarły, a chore drzewa mają przerzedzone korony i nekrozy na pędach.
Stanowisko słoneczne do półcienistego; siewki znoszą cień, ale drzewo dorosłe jest światłożądne. Gleba żyzna, głęboka, próchniczna, gliniasta lub mułowa, wilgotna do mokrej, dobrze napowietrzona — jesion jest gatunkiem wybitnie żyznolubnym i wilgociolubnym, znosi okresowe zalewanie (stąd łęgi), ale nie znosi wód stagnujących i beztlenowych. Odczyn obojętny do zasadowego (pH 6,0–7,5); dobrze rośnie na glebach wapiennych. Pełna mrozoodporność drzewa dorosłego, choć młode pędy i późno rozwijające się liście bywają uszkadzane przez przymrozki wiosenne — dlatego jesion rozwija liście tak późno. Nie zbierać surowca z drzew alejowych i przydrożnych (kumulacja metali ciężkich i soli drogowej), z drzew parkowych opryskiwanych ani — co istotne w tym gatunku — z drzew wyraźnie chorych na chalarozę: z przerzedzoną koroną, z zamierającymi wierzchołkami pędów, z brunatnymi nekrozami i przebarwieniami na korze młodych gałęzi. Liście z chorych drzew mają obniżoną wartość i mogą być porośnięte grzybnią.
liść (Fraxini folium) — surowiec podstawowy, moczopędny i przeciwzapalny; kora młodych gałęzi (Fraxini cortex) — surowiec ściągający i gorzki; nasiona (skrzydlaki) — surowiec pomocniczy, jadalny i moczopędny; „manna jesionowa” (mannit) — słodki wysięk pozyskiwany z jesionu manny (Fraxinus ornus), gatunku śródziemnomorskiego, nie z jesionu wyniosłego
Liście — od maja do lipca, najlepiej w czerwcu, gdy są w pełni rozwinięte, jędrne, ciemnozielone i jeszcze niezaatakowane przez owady ani grzyby; zbierać w słoneczny dzień po obeschnięciu rosy, obrywając całe liście złożone lub same listki, z młodszych gałęzi i odrostów, do których łatwo sięgnąć. Nie zbierać liści żółknących, poplamionych ani z drzew chorych. Kora — wczesną wiosną (marzec–kwiecień), przed rozwojem liści, gdy soki ruszają i kora daje się łatwo oddzielić od drewna; zdejmować wyłącznie z młodych, 2–4-letnich gałęzi (nie z pnia i nie z żywego drzewa w sposób go okalający — okorowanie pnia pierścieniowo zabija drzewo!), najlepiej z gałęzi pozyskanych przy cięciach pielęgnacyjnych lub z drewna ściętego. Nasiona (skrzydlaki) — do celów kulinarnych zbiera się je młode i zielone, w lipcu i sierpniu, gdy są jeszcze miękkie; dojrzałe, brunatne skrzydlaki (wrzesień–październik i przez zimę) nadają się do siewu, nie do jedzenia.
Liść: flawonoidy (rutyna, kwercetyna i jej glikozydy — odpowiedzialne za działanie moczopędne i wzmacniające naczynia), glikozydy kumarynowe (fraksyna, fraksetyna, eskulina, eskuletyna), sekoirydoidy (ligstrozyd, oleuropeina — związki charakterystyczne dla rodziny oliwkowatych), garbniki, kwasy fenolowe (kawowy, chlorogenowy), mannit (alkohol cukrowy o działaniu osmotycznie przeczyszczającym i moczopędnym), sole mineralne, śluzy, niewielkie ilości olejku eterycznego. Kora: gorycze, garbniki (znaczna zawartość), kumaryny (fraksyna, eskulina — nadające wodnym wyciągom charakterystyczną niebieskawą fluorescencję), sekoirydoidy, mannit. Nasiona: olej tłuszczowy, białka, śluzy. Uwaga terminologiczna: właściwa „manna” (mannit w postaci zastygłego wysięku) pochodzi z jesionu manny (Fraxinus ornus), gatunku śródziemnomorskiego — jesion wyniosły zawiera mannit, ale nie wydziela go w handlowo użytecznych ilościach.
Napar z liści: 1–2 łyżki suszonych, rozdrobnionych liści na szklankę wrzątku, parzyć 15 minut pod przykryciem, pić 2–3 razy dziennie po pół–całej szklance między posiłkami; kuracja przeciwreumatyczna i moczopędna trwa zwykle 3–4 tygodnie, przy dnie moczanowej prowadzi się ją cyklicznie. Przy kuracjach moczopędnych pić dużo wody. Odwar z kory: 1 łyżka rozdrobnionej kory na szklankę wody, gotować 5–10 minut pod przykryciem, odstawić 15 minut, pić 2 razy dziennie po pół szklanki (przy biegunkach i dla poprawy trawienia); odwar jest wyraźnie gorzki i ściągający. Nalewka z liści: susz zalać spirytusem 40–50% w proporcji 1:5, macerować 3–4 tygodnie, odcedzić; stosować 20–30 kropli 2–3 razy dziennie w wodzie lub zewnętrznie do nacierań bolących stawów. Zewnętrznie — mocny napar z liści (3–4 łyżki na szklankę wrzątku) do okładów na obrzęki i bolące stawy oraz do kąpieli. Młode, zielone skrzydlaki bywają marynowane w occie i używane jak kapary — to zastosowanie kulinarne, nie lecznicze. Jesion dobrze pracuje w mieszankach: z korą wierzby i wiązówką (przeciwzapalnie i przeciwbólowo), z brzozą, pokrzywą i skrzypem (kuracja moczopędna i przeciwreumatyczna), z topolą (dna moczanowa).
Liście suszyć w cieniu i przewiewie, w cienkiej warstwie, w temperaturze do 40 °C; są dość grube i mięsiste, więc trzeba je przewracać, aby nie zaparzyły się i nie sczerniały. Dobrze wysuszony liść zachowuje zieloną barwę i kruszy się przy nacisku — surowiec brunatny lub czarny jest bezwartościowy. Korę pociąć na kawałki, suszyć w temperaturze do 40–50 °C do stanu, w którym łamie się z trzaskiem. Przechowywać w szczelnych, ciemnych naczyniach: liść do 12 miesięcy, korę do 2–3 lat. Praktyczny test surowca: wodny wyciąg z kory jesionu wykazuje charakterystyczną niebieskawą fluorescencję pod światłem UV — to zasługa kumaryn (fraksyny i eskuliny) i dobry sprawdzian, czy mamy do czynienia z prawdziwą korą jesionu, a nie z podróbką. Rozpoznawanie i gatunki mylone: zimą jesion jest niemylny — czarne, aksamitne pąki naprzeciwległe rozstrzygają sprawę natychmiast (jesion amerykański i jesion pensylwański, sadzone w parkach, mają pąki brunatne lub rdzawe). Latem, po liściu nieparzystopierzastym, jesion bywa mylony z bzem czarnym (ten ma jednak liście o 5–7 listkach, jest krzewem, ma białe baldachy kwiatów i czarne owoce), z orzechem włoskim (listki całobrzegie, aromatyczne po roztarciu, owoc pestkowy), z jarzębiną (listki tępo zakończone, kwiatostan biały baldachogrono, owoce czerwone) i z robinią akacjową (listki jajowate, tępe, kolce u nasady liści, kwiaty motylkowe). Owoc rozstrzyga: pojedynczy oskrzydlony skrzydlak w zwisających pękach ma tylko jesion (klon ma skrzydlaki podwójne). Sprawa najważniejsza etycznie: polskie jesiony masowo zamierają na chalarozę. Zbieraj liście z drzew zdrowych, o gęstej koronie, bez zamierających pędów; nie zdzieraj kory z żywych drzew — pozyskuj ją z gałęzi po cięciach pielęgnacyjnych albo z drewna ściętego. Okorowanie pnia dookoła jest dla drzewa wyrokiem śmierci.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.