Echinacea pallida
Amerykańska bylina o wąskich, zwisających płatkach i grubym kłączu, uprawiana w Polsce jako surowiec immunostymulujący.
Jeżówka blada to jeden z trzech gatunków jeżówek dopuszczonych do celów leczniczych, obok wąskolistnej i purpurowej. Pochodzi z preriowych obszarów środkowej części Ameryki Północnej, w Europie znana jest od XIX wieku, a w Polsce uprawiana zarówno jako roślina ozdobna, jak i lecznicza. Surowcem jest przede wszystkim organ podziemny, bogaty w ketoalkeny i ketoalkiny — grupę związków, która odróżnia ją chemicznie od jeżówki purpurowej. W lecznictwie stosuje się ją pomocniczo w profilaktyce i wspomaganiu leczenia infekcji górnych dróg oddechowych. W polskich warunkach klimatycznych zimuje dobrze, ale wymaga gleby przepuszczalnej, bo korzeń łatwo gnije.
Bylina o wysokości 60–120 cm, o pokroju sztywnym, wyprostowanym, słabo rozgałęzionym. Łodyga pojedyncza lub nieliczne, obła, szorstko owłosiona, zwykle bezlistna w górnej części. Liście skrętoległe, głównie skupione w dolnej partii pędu i w rozecie przyziemnej, wąskolancetowate do równowąskich, całobrzegie, szorstko owłosione, o trzech wyraźnych, równoległych nerwach głównych, zwężone w długi ogonek. Kwiatostan to pojedynczy, szczytowy koszyczek o średnicy 6–10 cm, osadzony na długiej, bezlistnej szypule. Kwiaty języczkowe (brzeżne) bardzo wąskie, wiotkie, długości 4–9 cm, silnie zwisające ku dole, barwy bladoróżowej do bladolila, niekiedy niemal białawe — to główna cecha diagnostyczna. Dno koszyczka silnie wypukłe, stożkowate do półkulistego, z ostro zakończonymi, kolczastymi plewinkami o pomarańczowych końcach; kwiaty rurkowe drobne, brunatnopurpurowe, tworzą wyrazisty, kolczasty „jeż”. Pyłek biały (u jeżówki purpurowej i wąskolistnej żółty) — cecha rozstrzygająca. Owoc to czterokanciasta niełupka z drobną koronką. Organ podziemny: krótkie, grube kłącze przechodzące w wrzecionowaty, palowy korzeń, na przekroju z wyraźnymi, promienistymi przewodami wydzielniczymi.
Gatunek obcy dla flory Polski, niewystępujący dziko. W naturze zasiedla suche prerie, wapienne murawy i widne, przerzedzone zarośla środkowych i południowo-wschodnich stanów USA (Teksas, Arkansas, Nebraska, Illinois). W Polsce spotykana wyłącznie w uprawie: na plantacjach zielarskich, w ogrodach botanicznych i w ogródkach przydomowych, sporadycznie dziczejąc na nasypach i przy plantacjach. Surowiec handlowy pochodzi z upraw krajowych oraz z importu z Niemiec, Węgier i Ameryki Północnej.
Stanowisko w pełnym słońcu — w cieniu roślina wylega i słabo kwitnie. Gleba przepuszczalna, piaszczysto-gliniasta lub gliniasta z domieszką żwiru, umiarkowanie żyzna, koniecznie dobrze zdrenowana; odczyn obojętny do lekko zasadowego (pH ok. 6,5–7,5). Znosi suszę lepiej niż jeżówka purpurowa dzięki głębokiemu korzeniowi palowemu, ale nie toleruje gleb ciężkich, zlewnych i podmokłych — stojąca woda zimą to najczęstsza przyczyna wypadania roślin. Mrozoodporna w całej Polsce (strefy 4–8), nie wymaga okrywania. Rozmnażana z nasion (wymagają stratyfikacji chłodnej), rzadziej przez podział karpy. Do zbioru na surowiec nadają się wyłącznie rośliny z upraw kontrolowanych — nie zbierać materiału z rabat traktowanych środkami ochrony roślin ani z pasów zieleni przydrożnej.
korzeń z kłączem (Echinaceae pallidae radix); pomocniczo ziele (Echinaceae pallidae herba)
Korzeń z kłączem — jesienią (październik–listopad), po zakończeniu wegetacji i zaschnięciu części nadziemnych, z roślin co najmniej trzyletnich, a najlepiej czteroletnich; młodsze karpy dają surowiec ubogi. Dopuszczalny jest też zbiór bardzo wczesną wiosną, przed ruszeniem wegetacji. Karpę wykopuje się widłami amerykańskimi (nie szpadlem — łatwo przeciąć korzeń), otrząsa z ziemi, płucze szybko w bieżącej wodzie i natychmiast rozdrabnia. Ziele — w pełni kwitnienia (lipiec–sierpień), w słoneczny dzień po obeschnięciu rosy, ścinając pędy kilkanaście centymetrów nad ziemią; z jednej plantacji zwykle jeden pokos, przy dobrym stanowisku drugi we wrześniu.
Korzeń: ketoalkeny i ketoalkiny (m.in. pochodne undeka- i tridekapolienów — grupa charakterystyczna dla tego gatunku, nieobecna u E. purpurea), pochodne kwasu kawowego z echinakozydem jako związkiem wiodącym, kwas cykoriowy w ilościach śladowych do niewielkich, polisacharydy (arabinogalaktany, heteroksylany), glikoproteiny, olejek eteryczny, alkiloamidy (w mniejszych ilościach niż u jeżówki wąskolistnej), fitosterole, garbniki. Ziele: flawonoidy, kwasy fenolowe, polisacharydy. Uwaga: profil chemiczny gatunku bywa mylony z E. angustifolia i to właśnie zafałszowania surowca były historycznym problemem tego zioła.
Nalewka z korzenia (surowiec zawiera składniki słabo rozpuszczalne w wodzie, więc wyciąg alkoholowy jest formą podstawową): rozdrobniony świeży lub suchy korzeń zalać alkoholem 50–60%, macerować 2–3 tygodnie, wstrząsając; przyjmować kroplowo, w niewielkiej ilości wody, 2–3 razy dziennie, wyłącznie doraźnie. Odwar z korzenia: łyżeczka rozdrobnionego surowca na szklankę wody, gotować kilka minut pod przykryciem, odstawić na kwadrans, pić 2–3 razy dziennie — forma słabsza, wyciąga głównie polisacharydy i pochodne kawowe. Kuracja krótka: stosowanie ciągłe nie powinno przekraczać 8–10 dni (przy dłuższym podawaniu opisywano osłabienie odpowiedzi immunologicznej); przy profilaktyce sezonowej stosować cyklicznie z przerwami. Zewnętrznie: rozcieńczoną nalewkę lub odwar na trudno gojące się rany, otarcia, opryszczkę. Preparaty gotowe (krople, tabletki, syropy) dawkować zgodnie z ulotką — zawartość związków czynnych bardzo różni się między producentami.
Suszenie korzenia: rozdrobnić natychmiast po umyciu (grube karpy pociąć wzdłuż i w poprzek na 1–2 cm kawałki), suszyć w przewiewie w temperaturze do 40–45 °C; surowiec suszony wolno, w wilgoci, czernieje i pleśnieje w środku. Właściwie wysuszony korzeń jest szarobrunatny z zewnątrz, białawy do kremowego na przełamaniu, kruchy, o lekko drapiącym, „mrowiącym” smaku (efekt alkiloamidów — u jeżówki bladej słabszy niż u wąskolistnej; brak mrowienia w ogóle sugeruje surowiec stary lub zafałszowany). Przechowywać do 12 miesięcy w szczelnych, ciemnych naczyniach — związki poliacetylenowe utleniają się na świetle i powietrzu. Odróżnienie od gatunków mylonych: E. pallida ma biały pyłek, bardzo długie (do 9 cm), wiotkie, silnie zwisające języczki i grube, wrzecionowate korzenie; E. angustifolia jest niższa (do 60 cm), o krótszych, sztywniejszych, poziomo odstających języczkach i żółtym pyłku; E. purpurea ma szerokie, jajowate liście z ząbkowanym brzegiem, silnie purpurowe języczki i włóknisty system korzeniowy z krótkim kłączem zamiast korzenia palowego. Najczęstsze zafałszowanie handlowe to Parthenium integrifolium — jego korzeń nie mrowi w ustach i nie ma promienistych przewodów wydzielniczych. Dobrze łączy się z lipą i bzem czarnym (przeziębienie), z tymiankiem (kaszel), z nagietkiem (zewnętrznie).
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.