Rubus plicatus
Pospolity krzew o łukowatych, kolczastych pędach i pomarszczonych liściach; liść jest cenionym surowcem garbnikowym i podstawą ziołowej „herbaty leśnej”.
Jeżyna fałdowana to gatunek podstawowy w obrębie ogromnego, apomiktycznego kompleksu jeżyn krzewiastych (Rubus subg. Rubus) i jeden z niewielu jednoznacznie wyodrębnionych, dobrze rozpoznawalnych taksonów tej grupy. W zielarstwie liczy się przede wszystkim liść — surowiec garbnikowy o działaniu ściągającym i przeciwbiegunkowym, a po fermentacji dający doskonały napar herbaciany. Owoce mają wartość odżywczą i łagodnie wzmacniającą, kwiat i korzeń bywają używane w medycynie ludowej. Roślina jest w Polsce pospolita i łatwo dostępna, a zbiór nie budzi zastrzeżeń ochroniarskich. Do celów leczniczych zbiera się ją zamiennie z jeżyną popielicą i innymi jeżynami krzewiastymi — surowiec farmakopealny ujmowany jest zbiorczo.
Krzew o pędach dwuletnich, wysokości 1–3 m, o pokroju łukowato wygiętym — pędy pierwszoroczne (płonne) wyginają się i często zakorzeniają wierzchołkiem, tworząc nieprzebyte zarośla. Pęd kanciasty, wyraźnie bruzdowany, o pięciu ścianach, nagi lub skąpo owłosiony, zielony do czerwonawego, uzbrojony w liczne, silne, proste lub tylko lekko zakrzywione kolce o szerokiej nasadzie, ustawione głównie na kantach pędu. Liście złożone, dłoniaste, zwykle 5-listkowe na pędach płonnych (na kwiatonośnych 3-listkowe), listki jajowate do eliptycznych, długo zaostrzone, o brzegu nierówno, ostro piłkowanym, ciemnozielone i wyraźnie POFAŁDOWANE, pomarszczone wzdłuż nerwów bocznych — stąd nazwa gatunku; spód liścia zielony, nie białofilcowaty, tylko owłosiony na nerwach. Kwiatostan to luźne, wąskie grono (wiecha) na szczycie pędu drugorocznego. Kwiaty o średnicy 2–3 cm, o pięciu białych lub bladoróżowych, szeroko odwrotnie jajowatych płatkach, z licznymi pręcikami dłuższymi od słupków; działki kielicha odgięte ku dole po przekwitnieniu. Owoc zbiorowy — pestkowiec złożony (owoc pozorny) z licznych, drobnych pestkowców, w dojrzałości czarny i błyszczący (nie zaszroniony), odrywający się od suchego dna kwiatowego razem z nim. Organ podziemny: kłącze pełzające z licznymi korzeniami przybyszowymi.
Gatunek pospolity w całej Polsce, od nizin po niższe położenia górskie. Rośnie w widnych lasach — zwłaszcza sosnowych i mieszanych na siedliskach uboższych i kwaśnych — na porębach, zrębach, w zaroślach, na skrajach lasów, przydrożach, nasypach kolejowych, w opuszczonych sadach i na nieużytkach. Preferuje gleby kwaśne, piaszczyste i próchniczne. Gatunek światłożądny: na zrębach i porębach rozrasta się masowo, tworząc zwarte, trudne do przejścia jeżynowiska.
Stanowisko słoneczne do półcienistego — w pełnym cieniu owocuje słabo. Gleba przepuszczalna, piaszczysto-próchniczna lub gliniasto-piaszczysta, umiarkowanie żyzna, świeża; odczyn kwaśny do lekko kwaśnego (pH ok. 5,0–6,5) — jeżyna fałdowana jest wyraźnym acidofilem, w odróżnieniu od jeżyny popielicy lubiącej gleby zasadowe. Znosi okresową suszę i ubogie podłoża. Mrozoodporna w całej Polsce, choć w ostre bezśnieżne zimy pędy mogą przemarzać powyżej okrywy śnieżnej — roślina odbija z kłącza. Rozrasta się ekspansywnie, zakorzeniając wierzchołki pędów. Nie zbierać z poboczy dróg, nasypów kolejowych opryskiwanych herbicydami, obrzeży pól uprawnych ani z terenów przemysłowych — liść dobrze chłonie zanieczyszczenia, a pędy przydrożne są typowym siedliskiem tej rośliny, co kusi do wygodnego, ale złego zbioru.
liść (Rubi fruticosi folium), owoc (Rubi fruticosi fructus); pomocniczo kwiat i korzeń
Liść — od maja do lipca (najlepiej przed kwitnieniem i w jego początkach), zbierając młode, zdrowe, w pełni wykształcone liście z pędów pierwszorocznych, bez plam rdzy i mączniaka; ścinać nożycami, w suchy dzień po obeschnięciu rosy, uważając na kolce (rękawice obowiązkowe). Kwiat — czerwiec–lipiec, w pełni kwitnienia, w słoneczny dzień. Owoc — od sierpnia do września (u nas z reguły później niż maliny), zbierać w pełni dojrzałe, czarne, matowo błyszczące, dające się łatwo oderwać wraz z dnem kwiatowym; zbiór rano, po obeschnięciu rosy, do płytkich naczyń — owoce łatwo się gniotą i szybko fermentują. Korzeń (kłącze) — jesienią (październik) lub bardzo wczesną wiosną, z roślin starszych.
Liść: garbniki hydrolizujące i skondensowane (elagotanoidy, m.in. pochodne kwasu elagowego; garbniki katechinowe) w ilości kilku do kilkunastu procent — główny czynnik działania, flawonoidy (glikozydy kwercetyny i kemferolu), kwasy fenolowe (kawowy, chlorogenowy, elagowy), kwasy organiczne, śladowy olejek eteryczny, sole mineralne, witamina C. Owoc: antocyjany (cyjanidyno-3-glukozyd i pochodne — barwnik owocu), kwasy organiczne (jabłkowy, cytrynowy, izocytrynowy), cukry, pektyny, witamina C, witamina K, karotenoidy, elagotanoidy, błonnik, sole mineralne (potas, magnez, mangan). Korzeń i kwiat: garbniki, flawonoidy.
Napar z liści: 1–2 łyżki rozdrobnionego suszu na szklankę wrzątku, parzyć 10–15 minut pod przykryciem, pić 2–3 razy dziennie między posiłkami (biegunka, nieżyty jelit). Odwar do zastosowań zewnętrznych (silniejszy): 2 łyżki suszu na szklankę wody, gotować 5–10 minut, odcedzić — do płukania gardła i jamy ustnej kilka razy dziennie, do okładów i przemywań skóry. Liść fermentowany („herbatka jeżynowa”): świeże liście zwałkować lub przemiąć aż puszczą sok, zamknąć w naczyniu na 12–24 godziny w temperaturze 25–30 °C do zmiany zapachu na owocowy, następnie wysuszyć w 50–60 °C; parzyć jak zwykłą herbatę, 3–5 minut. Owoce: świeże do bezpośredniego spożycia, na soki, przeciery, konfitury i nalewki; suszone można dodawać do mieszanek naparowych. Sok z owoców z miodem — pomocniczo przy przeziębieniach i chrypce. Odwar z korzenia: łyżka rozdrobnionego surowca na szklankę wody, gotować 10 minut — używać wyłącznie krótkotrwale, ma silne działanie ściągające. Kuracji garbnikowych nie prowadzi się długo — przy uporczywej biegunce trwającej ponad 2–3 dni, u dzieci i osób starszych konieczna jest konsultacja lekarska.
Liście suszyć szybko, w cienkiej warstwie, w przewiewnym cieniu lub w suszarce do 40 °C (surowiec na napar leczniczy — bez fermentacji) — suszone wolno i w wilgoci czernieją, tracą garbniki i pleśnieją; dobry susz jest zielony, kruchy, o cierpkim smaku. Fermentacja to zabieg celowo prowadzony (patrz wyżej) i daje zupełnie inny surowiec — smakowy, nie leczniczy; nie mylić zaczernienia z niedbałego suszenia z fermentacją. Przechowywać do 12 miesięcy w szczelnych, ciemnych opakowaniach. Owoce suszyć w 50–60 °C, jednowarstwowo; mrożenie zachowuje antocyjany lepiej niż suszenie. Odróżnienie od gatunków mylonych: jeżyna fałdowana ma pędy KANCIASTE, bruzdowane, zielone lub czerwonawe, bez sinego nalotu, uzbrojone w silne, proste kolce, liście 5-listkowe i wyraźnie pofałdowane, owoc czarny błyszczący; jeżyna popielica (R. caesius) ma pędy OBŁE, pokryte wyraźnym niebieskosinym nalotem woskowym, drobne, cienkie, sierpowate kolczyki, liście 3-listkowe i owoc z niewielu dużych pestkowców, sinoszaro oszroniony. Malina właściwa (R. idaeus) ma spód liścia białofilcowaty i owoc odrywający się OD dna kwiatowego (pozostaje ono na krzewie) — u jeżyn dno odrywa się razem z owocem. Liść jeżyny dobrze łączy się z liściem maliny i poziomki (herbatki), z borówką czarną i pięciornikiem (biegunki), z szałwią i rumiankiem (płukanki gardła). Typowy błąd: zbiór liści z pędów porażonych rdzą (pomarańczowe skupienia na spodzie blaszki) — taki surowiec jest bezwartościowy i szybko pleśnieje.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.