Jiaogulan (gynostemma)

Opis

Jiaogulan to pnącze z rodziny dyniowatych, w Chinach nazywane „ziołem nieśmiertelności” — nazwa wzięła się z obserwacji długowieczności mieszkańców górskich prowincji, gdzie od pokoleń pija się z niego herbatę. Roślina zwróciła uwagę badaczy, gdy okazało się, że zawiera gypenozydy — saponiny triterpenowe o budowie bardzo zbliżonej do ginsenozydów żeń-szenia, przy czym niektóre z nich są wręcz identyczne. Dzięki temu surowiec zalicza się do adaptogenów: wspiera odporność organizmu na stres i przemęczenie, działając jednak łagodniej i mniej pobudzająco niż żeń-szeń, przez co nadaje się do dłuższego stosowania. W odróżnieniu od większości adaptogenów surowcem jest ziele, a nie korzeń, co czyni go tanim i łatwo dostępnym.

Wygląd

Pnącze zielne, bylina o cienkich, delikatnych, bruzdowanych, słabo owłosionych pędach osiągających 3–8 m długości, czepiające się podpór za pomocą wąsów czepnych wyrastających w kątach liści — cecha typowa dla dyniowatych i najszybszy sposób odróżnienia od podobnych pnączy. Liście skrętoległe, długoogonkowe, dłoniasto złożone, najczęściej z 5 listków (stąd epitet gatunkowy pentaphyllum; spotyka się też liście 3- i 7-listkowe, zwłaszcza na dole pędu), listek środkowy największy; listki eliptyczne do lancetowatych, o brzegu wyraźnie piłkowanym, ostro zakończone, cienkie, matowozielone, o pierzastym użyłkowaniu, na spodzie jaśniejsze i owłosione wzdłuż nerwów. Roślina dwupienna: kwiaty rozdzielnopłciowe na różnych osobnikach, bardzo drobne (średnica 2–3 mm), zielonkawobiałe, o pięciu wąskich, szydlastych, gwiazdkowato rozpostartych łatkach korony, zebrane w luźne, silnie rozgałęzione, wiechowate wiechy dłuższe od liści. Owoc to niewielka, kulista, gładka jagoda o średnicy 5–8 mm, dojrzewająca na czarno-zieloną do czarnej, z 2–3 nasionami — nie jest jadalny. Organ podziemny to cienkie, pełzające kłącze z rozłogami, dzięki któremu roślina rozrasta się i odbija po zimie. Smak świeżego liścia jest charakterystyczny: początkowo słodkawy, potem wyraźnie gorzkawy (odmiany różnią się nasileniem goryczy).

Gdzie rośnie

Gatunek nie występuje w Polsce dziko. Rośnie naturalnie w Azji Wschodniej i Południowo-Wschodniej: w południowych i środkowych Chinach (zwłaszcza w prowincjach Guizhou, Shaanxi, Guangxi — z górzystych rejonów pochodzi najlepszy surowiec), w Japonii, Korei, Wietnamie, Tajlandii, Indiach i na Malajach. Zajmuje wilgotne, cieniste stanowiska: obrzeża lasów, zarośla, wąwozy, brzegi strumieni i przydroża w terenie górskim i podgórskim, zwykle na wysokościach 300–3000 m n.p.m., wspinając się po krzewach i drzewach. Do Polski trafia jako susz importowany z Chin, Wietnamu i Tajlandii, sprzedawany w postaci liści lub ciętego ziela; niewielkie ilości pochodzą z upraw europejskich, w tym z polskich ogrodów.

Warunki

W Polsce uprawa jest możliwa i coraz popularniejsza, choć z zastrzeżeniami. Roślina jest mrozoodporna w części podziemnej — kłącze przezimowuje w gruncie zwykle do ok. -15 °C, a pod okrywą (ściółka, liście, agrowłóknina) także w chłodniejsze zimy; część nadziemna corocznie zamiera przy pierwszych przymrozkach i odbija dopiero późną wiosną (maj), więc sezon wegetacyjny jest krótki. Stanowisko półcieniste do lekko zacienionego — w pełnym słońcu liście żółkną, twardnieją i mocno gorzknieją; osłonięte od wiatru, z podporą lub kratą do wspinania. Gleba żyzna, próchniczna, przepuszczalna, stale umiarkowanie wilgotna, o odczynie lekko kwaśnym do obojętnego (pH ok. 5,5–7,0). Nie znosi przesuszenia ani zastoin wody. W uprawie doniczkowej można zimować roślinę w chłodnym pomieszczeniu i zbierać liście przez większą część roku. Nie zbierać z pnączy rosnących przy ruchliwych drogach i na terenach opryskiwanych — jak każde ziele o dużej powierzchni liści łatwo zatrzymuje zanieczyszczenia.

Surowiec

ziele — ulistnione pędy, zbierane w czasie wegetacji (Gynostemmae herba); używa się także samych liści. Korzenie i owoce nie są surowcem.

Termin zbioru

Ziele — od czerwca do września, w pełni wegetacji, przed kwitnieniem lub w jego początkach, gdy pędy są bujne, a liście w pełni wyrośnięte i jeszcze niezdrewniałe. Ścina się młode, ulistnione wierzchołki pędów (20–40 cm) sekatorem lub nożycami, w suchy dzień, w godzinach przedpołudniowych po obeschnięciu rosy, gdy zawartość saponin jest najwyższa. Roślina dobrze znosi cięcie i odrasta — w jednym sezonie można zebrać 2–3 pokosy, przy czym pierwszy (czerwcowo-lipcowy) daje najdelikatniejszy surowiec, a kolejne bardziej gorzki. Jesienne pędy, po kwitnieniu, są zdrewniałe i mało wartościowe. Same liście — można obrywać sukcesywnie przez cały sezon do bieżącego użytku (świeże do herbaty lub sałatek). Bezpośrednio po zbiorze surowiec należy rozłożyć do suszenia — pozostawiony w stercie szybko się zaparza i czernieje.

Skład chemiczny

Saponiny triterpenowe typu dammaranu — gypenozydy, których opisano ponad 100; kilka z nich (m.in. gypenozydy odpowiadające ginsenozydom Rb1, Rb3, Rd i F2) jest strukturalnie identycznych z ginsenozydami żeń-szenia, co stanowi podstawę adaptogennego działania surowca i uzasadnia nazwę „południowy żeń-szeń”. Ponadto: flawonoidy (rutyna, kwercetyna, kemferol i ich glikozydy — m.in. ombuozyd), polisacharydy o działaniu immunomodulującym, sterole, karotenoidy, aminokwasy, witaminy oraz szeroki zestaw pierwiastków śladowych (m.in. selen, cynk, magnez, żelazo). Zawartość gypenozydów zależy silnie od pochodzenia rośliny, stanowiska i terminu zbioru — surowiec górski z Chin uchodzi za bogatszy niż uprawny.

Właściwości

• Adaptogen: zwiększa niespecyficzną odporność organizmu na stres fizyczny i psychiczny, zmniejsza uczucie przemęczenia, poprawia wydolność i regenerację powysiłkową, działa normalizująco — pobudza przy wyczerpaniu, a wycisza przy pobudzeniu — nie powodując przy tym gwałtownej stymulacji typowej dla żeń-szenia. Gypenozydy i flawonoidy wykazują wyraźne działanie przeciwutleniające. Surowiec tradycyjnie stosowany jako wspomagający regulację gospodarki lipidowej (obniżanie podwyższonego cholesterolu i trójglicerydów), gospodarki węglowodanowej (wsparcie wrażliwości na insulinę) oraz masy ciała przy zespole metabolicznym — działanie łagodne, wspomagające, a nie zastępujące leczenie. Przypisuje się mu ponadto działanie kardioprotekcyjne i regulujące ciśnienie tętnicze (normalizujące — zarówno przy nadciśnieniu, jak i przy niedociśnieniu), hepatoprotekcyjne, immunomodulujące oraz wspierające funkcje poznawcze i koncentrację. W medycynie chińskiej używany także jako środek wykrztuśny i przeciwzapalny przy przewlekłym zapaleniu oskrzeli. Nie działa natychmiast — efekt adaptogenny buduje się przy regularnym stosowaniu przez kilka tygodni.

Zastosowanie

Napar: 1–2 łyżeczki (ok. 2–3 g) suszonego ziela lub liści na szklankę wody o temperaturze ok. 80–90 °C (nie wrzącej — zbyt gorąca woda wyciąga nadmiar goryczy), parzyć pod przykryciem 5–10 minut. Pić 1–3 razy dziennie, zwykle rano i po południu. Susz można zalewać powtórnie 2–3 razy, wydłużając czas parzenia — kolejne napary są łagodniejsze. Kuracja adaptogenna: pić regularnie przez 4–8 tygodni, następnie zrobić 1–2-tygodniową przerwę; efekt narasta stopniowo i nie należy oczekiwać go po pierwszej szklance. Nalewka: ziele zalane alkoholem 40–50%, macerowane 3–4 tygodnie w ciemnym miejscu, wstrząsane co kilka dni, po przecedzeniu przyjmowana w niewielkich ilościach (kilkadziesiąt kropli) 1–2 razy dziennie — postać rzadziej stosowana, bo saponiny dobrze przechodzą do wody. Świeże liście: kilka sztuk do żucia, do sałatek lub zalane ciepłą wodą jako herbatka. Ze względu na łagodne działanie pobudzające lepiej nie pić bezpośrednio przed snem. W mieszankach dobrze się sprawdza jako baza (do 50% udziału).

Uwagi dla zielarza

Dobry susz ma barwę oliwkowozieloną do ciemnozielonej, składa się głównie z liści i cienkich pędów, nie zawiera dużej ilości zdrewniałych łodyg ani wąsów; w naparze daje jasny, zielonkawożółty płyn o łagodnie słodkim, a następnie wyraźnie gorzkawym posmaku — właśnie ta dwoistość smaku jest znakiem rozpoznawczym prawdziwego jiaogulanu. Surowiec brunatny, czarniawy albo całkowicie pozbawiony goryczy jest źle wysuszony lub przetrzymany. Suszenie: rozłożyć cienką warstwą w cieniu i przewiewie albo w suszarce w temperaturze do ok. 40 °C — surowiec suszony w słońcu lub w wysokiej temperaturze czernieje i traci saponiny. Ziele suszy się szybko (1–3 dni), a jeśli po zbiorze leży w grubej warstwie, w ciągu kilku godzin zaczyna się parzyć i pleśnieć — to najczęstszy błąd przy zbiorze z własnej uprawy. W Chinach stosuje się też lekkie prażenie liści (jak przy zielonej herbacie), co zmniejsza gorycz i daje przyjemniejszy w smaku susz. Przechowywać do 12–24 miesięcy w szczelnych, ciemnych naczyniach. Rośliny dwupienne różnią się intensywnością goryczy i zawartością saponin — w uprawie warto rozmnażać wegetatywnie (sadzonki pędowe, podział kłącza) egzemplarze o pożądanym smaku, bo z nasion potomstwo jest niewyrównane. Uwaga przy rozpoznawaniu w terenie i w zakupie: pięciolistkowy, dłoniasty liść z wąsami czepnymi jest cechą pewną, ale suszone ziele bywa mieszane z tańszymi dyniowatymi — kupować z pewnego źródła. Dobrze łączy się z żeń-szeniem syberyjskim (eleutherokok), różeńcem górskim i cytryńcem chińskim (mieszanki adaptogenne), z melisą i głogiem (serce, ciśnienie), z zieloną herbatą.

Przeciwwskazania