Abies balsamea
Północnoamerykańska jodła dostarczająca balsamu kanadyjskiego — żywicy o działaniu wykrztuśnym i antyseptycznym, w Polsce sadzona wyłącznie w uprawie.
Jodła balsamiczna pochodzi z borealnych lasów Kanady i północnych stanów USA, a swoją pozycję w lecznictwie zawdzięcza balsamowi kanadyjskiemu — przejrzystej, oleistej żywicy zbieranej z pęcherzy żywicznych na korze. Balsam ten był przez wieki lekiem Indian i osadników, a w XIX i XX wieku znalazł zastosowanie techniczne jako środek do zatapiania preparatów mikroskopowych (ma współczynnik załamania światła zbliżony do szkła). W zielarstwie wykorzystuje się przede wszystkim żywicę i olejek eteryczny z igieł i młodych pędów — surowce wykrztuśne, antyseptyczne i przeciwzapalne. W Polsce gatunek nie występuje dziko; sadzi się go w parkach, arboretach i na plantacjach choinkowych, gdzie ceniony jest za intensywny, żywiczny zapach i trwałe igły. Jego znaczenie w polskim zielarstwie jest niewielkie — praktyczne zastosowanie ma u nas głównie jodła pospolita.
Drzewo iglaste o wysokości 15–20 m (w uprawie zwykle mniej), o wąskiej, regularnie stożkowatej, wysmukłej koronie zakończonej ostrym wierzchołkiem; gałęzie ułożone w wyraźne okółki. Kora młodych drzew gładka, szarobrunatna, pokryta licznymi, wypukłymi PĘCHERZYKAMI ŻYWICZNYMI (blistrami) — po nakłuciu wypływa z nich przejrzysty, lepki balsam; to cecha diagnostyczna gatunku. Igły płaskie, miękkie, tępo zakończone lub wcięte na szczycie, długości 15–30 mm, ciemnozielone i błyszczące z wierzchu, na spodzie z dwoma wyraźnymi, białawymi paskami aparatów szparkowych; osadzone na pędzie okrągłą, tarczkowatą blizną (po opadnięciu igły pęd pozostaje GŁADKI — cecha odróżniająca jodły od świerków); igły ustawione grzebieniasto lub skrętolegle, na pędach szczytowych skierowane ku górze. Silny, słodkawo-żywiczny, balsamiczny zapach po roztarciu. Szyszki żeńskie WZNIESIONE, stojące na pędzie (nie zwisające!), walcowate, długości 4–10 cm, w młodości ciemnofioletowe do purpurowych, dojrzałe brunatne; po dojrzeniu ROZPADAJĄ SIĘ na drzewie, pozostawiając sterczący trzpień — cecha wspólna wszystkich jodeł. Nasiona oskrzydlone, z pęcherzykami żywicznymi. System korzeniowy płytki, powierzchniowy — drzewo mało odporne na wywroty.
Gatunek obcy dla flory Polski, niewystępujący u nas dziko. W ojczyźnie tworzy rozległe lasy borealne wschodniej Kanady (od Nowej Fundlandii po Albertę) i północno-wschodnich stanów USA, na siedliskach wilgotnych, chłodnych, często na torfowiskach i w dolinach — jest gatunkiem klimatu chłodnego i wilgotnego. W Polsce sadzona w parkach, ogrodach botanicznych, arboretach i na plantacjach drzewek świątecznych, sporadycznie w nasadzeniach leśnych. Surowce (balsam kanadyjski, olejek) pochodzą wyłącznie z importu z Ameryki Północnej.
Stanowisko słoneczne do półcienistego, chłodne, o wysokiej wilgotności powietrza — gatunek źle znosi upały, suche wiatry i zanieczyszczenie powietrza (jest wrażliwy na dwutlenek siarki). Gleba świeża do wilgotnej, próchniczna, przepuszczalna, ale stale wilgotna; odczyn kwaśny do lekko kwaśnego (pH ok. 4,5–6,0). Nie znosi gleb suchych, piaszczystych, wapiennych ani zbitych. Bardzo mrozoodporna (strefy 3–6), zimuje w całej Polsce bez problemu — problemem jest raczej nasze gorące, suche lato niż zima. System korzeniowy płytki, więc na stanowiskach wietrznych narażona na wywroty. Nie pozyskiwać surowca z drzew rosnących przy ulicach, w centrach miast i w pasach przydrożnych — igły i żywica kumulują zanieczyszczenia powietrza; nie zbierać w parkach zabytkowych i kolekcjach bez zgody zarządcy.
żywica — balsam kanadyjski (Balsamum canadense, dawniej Terebinthina canadensis), olejek eteryczny z igieł i młodych pędów (Abietis balsameae aetheroleum); pomocniczo igły i młode pędy
Balsam (żywica) — od wiosny do jesieni, w ciepłe dni, gdy żywica jest płynna; nakłuwa się pęcherzyki na korze młodych drzew i zbiera wypływający balsam do naczynia (tradycyjnie do rogu lub puszki z ostrą krawędzią); zabieg wykonuje się wyłącznie na drzewach z upraw, za zgodą właściciela. Młode pędy i igły na olejek — wiosną (maj–czerwiec), gdy tegoroczne przyrosty są jasnozielone, miękkie i najbogatsze w olejek; ścinać końcówki pędów, przerabiać na świeżo (destylacja z parą wodną) lub w ciągu 1–2 dni. Igły do naparów i kąpieli — cały rok, ale najbardziej aromatyczne wiosną i wczesnym latem; zimowy zbiór (przy okazji cięć czy drzewek świątecznych) jest praktyczną alternatywą. Szyszki — koniec lata, przed rozpadem, na nalewki i preparaty żywiczne.
Balsam kanadyjski: kwasy żywiczne (abietynowe i pimarowe oraz ich pochodne — frakcja stała), olejek eteryczny (frakcja lotna, kilkanaście do ponad dwudziestu procent balsamu), w tym monoterpeny: β-pinen, α-pinen, kamfen, 3-karen, limonen, oraz octan bornylu (nadaje charakterystyczną słodko-balsamiczną nutę); żywice obojętne. Igły i młode pędy: olejek eteryczny (β-pinen, α-pinen, kamfen, octan bornylu, limonen, δ-3-karen), witamina C, garbniki, flawonoidy, kwasy fenolowe, gorycze, sole mineralne. Kora: garbniki, kwasy żywiczne.
Inhalacja: kilka kropli olejku na miskę gorącej (nie wrzącej) wody, wdychać opary pod ręcznikiem przez 5–10 minut, 1–2 razy dziennie przy nieżycie nosa, zatok i oskrzeli. Kąpiel iglasta: garść świeżych igieł i młodych pędów zalać wrzątkiem, zaparzyć pod przykryciem 20–30 minut, wlać wywar do wanny — działa rozgrzewająco i odprężająco (alternatywnie kilka kropli olejku rozpuszczonych w emulgatorze, np. w mleku lub oleju bazowym — nigdy bezpośrednio do wody). Maść/olejek do wcierań: olejek eteryczny rozcieńczyć w oleju bazowym do stężenia kilku procent, wcierać w obolałe mięśnie i stawy oraz w klatkę piersiową i plecy przy zaleganiu wydzieliny. Balsam kanadyjski: nakładać cienką warstwą bezpośrednio na drobne skaleczenia, otarcia i pęknięcia skóry (tradycyjne zastosowanie, dziś raczej historyczne — w praktyce dostępny głównie jako odczynnik laboratoryjny). Napar z igieł: garść rozdrobnionych igieł na szklankę wrzątku, parzyć pod przykryciem 10–15 minut, pić 1–2 razy dziennie. Olejku eterycznego NIE stosuje się wewnętrznie bez wskazań i nadzoru — działa drażniąco na błony śluzowe i nerki. Uwaga praktyczna: w polskich warunkach ten sam efekt uzyskuje się z łatwo dostępnych igieł jodły pospolitej lub sosny — jodła balsamiczna ma u nas znaczenie marginalne i głównie importowe.
Balsam przechowywać w szczelnie zamkniętych, ciemnych, szklanych naczyniach, w chłodzie — na powietrzu i świetle powoli twardnieje, żółknie i traci lotną frakcję. Olejek eteryczny trzymać w ciemnym szkle, bez dostępu powietrza, w temperaturze pokojowej lub chłodniej; utleniony olejek iglasty (zmętniały, o kwaśnym, terpentynowym zapachu zamiast świeżo-żywicznego) ma silnie uczulające właściwości i nie nadaje się do stosowania na skórę — pineny utleniają się do alergizujących nadtlenków. Zasada praktyczna: olejek iglasty starszy niż rok od otwarcia butelki idzie do wyrzucenia. Igły suszyć szybko, w cieniu i przewiewie, w temperaturze do 35 °C — wyższa temperatura ulatnia olejek. Rozpoznanie dobrego surowca: świeży, słodkawo-balsamiczny, wyraźnie „choinkowy” zapach z nutą octanu bornylu; brak zapachu = brak działania. Odróżnienie od gatunków mylonych: jodła (Abies) ma igły płaskie, tępe lub wcięte, z dwoma białymi paskami na spodzie, osadzone na tarczkowatej bliźnie (pęd po opadnięciu igieł GŁADKI), a szyszki WZNIESIONE i rozpadające się na drzewie; świerk (Picea) ma igły czterokanciaste, kłujące, osadzone na wystających poduszeczkach (pęd po opadnięciu igieł SZORSTKI), a szyszki ZWISAJĄCE i opadające w całości; jodła balsamiczna od pospolitej różni się mniejszymi rozmiarami, krótszymi igłami, silniejszym słodkim zapachem i przede wszystkim licznymi pęcherzykami żywicznymi na gładkiej korze. Nie mylić balsamu kanadyjskiego z terpentyną sosnową ani z olejkiem terpentynowym — to inne surowce o innym profilu i większym potencjale drażniącym.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.