Ziziphus jujuba
Ciernisty krzew lub drzewko o daktylopodobnych owocach — surowiec odżywczo-uspokajający, filar mieszanek chińskiej medycyny.
Głożyna pospolita to gatunek z rodziny szakłakowatych, uprawiany w Chinach od kilku tysięcy lat dla owoców przypominających małe daktyle. Suszone owoce, znane jako czerwone daktyle (hong zao), są jednym z najczęściej używanych surowców chińskiej medycyny — trafiają do większości klasycznych receptur, gdzie pełnią funkcję łagodzącą i harmonizującą, tonizują trawienie i wzmacniają osłabiony organizm. Osobnym, silniej działającym surowcem są nasiona (suan zao ren), stosowane jako środek uspokajający i nasenny. W Europie jujuba funkcjonuje głównie jako bakalia i składnik mieszanek herbacianych, a jej znaczenie zielarskie jest niedoceniane — to surowiec bezpieczny, odżywczy i wyjątkowo bogaty w witaminę C w stanie świeżym.
Krzew lub drzewko o wysokości 5–10 m (w uprawie zwykle formowane niżej), o pokroju rozłożystym, z charakterystycznie zwisającymi, cienkimi, zygzakowato wygiętymi gałązkami. Kora szarobrunatna, u starszych okazów spękana i podłużnie bruzdowana. Pędy uzbrojone w ciernie wyrastające parami u nasady liścia: jeden prosty i długi, drugi krótszy i haczykowato zagięty — to cecha diagnostyczna rodzaju (u odmian uprawnych ciernie bywają zredukowane). Liście skrętoległe, ułożone dwurzędowo na krótkopędach, jajowate do podłużnie jajowatych, długości 2–7 cm, o brzegu drobno karbowano-piłkowanym, tępo zakończone, skórzaste, błyszczące, jasnozielone, z bardzo wyraźnym, wgłębionym użyłkowaniem: trzy główne nerwy wychodzą łukowato z nasady blaszki i biegną ku wierzchołkowi (użyłkowanie trójnerwowe u nasady) — najpewniejsza cecha rozpoznawcza liścia. Kwiaty drobne (średnica 4–6 mm), niepozorne, zielonkawożółte, pięciokrotne, o miodowym zapachu, zebrane po 2–5 w skąpe wierzchotki (pęczki) w kątach liści. Owoc to pestkowiec — początkowo zielony i gładki, w pełni dojrzałości ciemnoczerwony do brunatnoczerwonego, kulisty do podłużnie jajowatego, długości 1,5–4 cm, o cienkiej, błyszczącej skórce i mączystym, jasnym, słodkim miąższu; wewnątrz twarda, wrzecionowata, ostro zakończona pestka z 1–2 nasionami. Po wysuszeniu owoc marszczy się, ciemnieje i wygląda jak mały czerwonobrunatny daktyl. System korzeniowy głęboki, palowy, silnie odroślowy — roślina łatwo wypuszcza odrosty korzeniowe.
Gatunek nie występuje dziko w Polsce. Pochodzi z Chin, gdzie jest uprawiany od ponad 4000 lat; dziko i zdziczale rośnie w Azji Środkowej i Zachodniej, na Kaukazie, Bliskim Wschodzie i w basenie Morza Śródziemnego, gdzie bywa naturalizowany. Główne obszary uprawy to Chiny (prowincje Hebei, Shandong, Shanxi, Xinjiang — stamtąd pochodzi zdecydowana większość światowego surowca), a także Korea, Indie, Iran, Turcja, kraje śródziemnomorskie i Kalifornia. Zajmuje stanowiska suche, ciepłe i nasłonecznione — zbocza, kamieniste nieużytki, obrzeża pól. Do Polski trafia w postaci suszonych owoców z Chin (sprzedawanych w sklepach zielarskich, azjatyckich i internetowych) oraz nasion w preparatach TCM; sporadycznie sadzony w kolekcjach roślin egzotycznych.
W Polsce uprawa jest trudna, ale w cieplejszych rejonach kraju wykonalna. Roślina jest zaskakująco mrozoodporna w stanie spoczynku (dojrzałe okazy przetrzymują ok. -20 °C, część źródeł podaje nawet więcej), problemem nie jest zima, lecz lato: jujuba wymaga długiego, upalnego, suchego okresu wegetacyjnego do wykształcenia i dojrzenia owoców, a w polskim klimacie owoce często nie dojrzewają lub nie zawiązują się w ogóle. Bardzo późno rusza wiosną (maj–czerwiec), co chroni ją przed przymrozkami. Stanowisko musi być maksymalnie ciepłe i pełnosłoneczne — południowa ściana, osłonięte zacisze, mikroklimat miejski. Gleba przepuszczalna, nawet uboga, kamienista lub piaszczysta, o odczynie obojętnym do zasadowego (pH ok. 6,5–8,0); roślina toleruje zasolenie i suszę, ale nie znosi gleb zwięzłych, podmokłych i zastoin wody. Nie wymaga nawożenia, nadmiar azotu pogarsza owocowanie. Młode egzemplarze warto na zimę okrywać. Ostrzeżenie praktyczne: nie mylić z rodzimym głogiem (Crataegus) — mimo podobnej polskiej nazwy „głożyna” to inny rodzaj i inny surowiec.
owoc suszony (Jujubae fructus, chiń. da zao / hong zao) — surowiec podstawowy; nasienie z pestki (Ziziphi spinosae semen — w handlu pochodzi zwykle od blisko spokrewnionej Ziziphus jujuba var. spinosa), stosowane jako surowiec uspokajający; pomocniczo liść i kora
Owoce — zbiór w kraju uprawy przypada na wrzesień–październik, gdy owoce są w pełni wybarwione na ciemnoczerwono, lekko pomarszczone przy szypułce i wyraźnie miękną; zbierane w suchy, słoneczny dzień, ręcznie lub przez otrząsanie na płachty. Owoce zbierane zbyt wcześnie (jeszcze zielone lub tylko częściowo czerwone) są chrupkie, kwaskowate i po wysuszeniu twarde oraz ubogie w cukry; przejrzałe fermentują i pleśnieją. Po zbiorze owoce suszy się na słońcu lub w suszarniach — dopiero suszenie wydobywa charakterystyczną słodycz i karmelowy aromat. Odrębny surowiec, nasiona (suan zao ren), pozyskuje się jesienią z dojrzałych owoców: usuwa się miąższ, rozłupuje twarde pestki i wydobywa płaskie, brunatnoczerwone nasiona, które następnie suszy się, a przed użyciem zwykle lekko praży. Liście — w czasie wegetacji, mają znaczenie marginalne. Kora — wiosną, z pędów z cięcia.
Owoc: cukry (glukoza, fruktoza, sacharoza — dominujący składnik suszu, stąd wysoka słodycz i wartość energetyczna), polisacharydy o działaniu immunomodulującym, kwasy organiczne, saponiny triterpenowe (jujubozydy), kwasy triterpenowe (betulinowy, oleanolowy, ursolowy), flawonoidy (m.in. spinozyna, swertyzyna, rutyna), cykliczne peptydy alkaloidowe (jujubina i pokrewne), garbniki, śluzy, pektyny, witamina C (w owocu świeżym bardzo wysoka, kilkakrotnie wyższa niż w cytrusach; w suszu w dużej części ulega rozkładowi), witaminy z grupy B, karotenoidy oraz sole mineralne (potas, wapń, magnez, żelazo, fosfor). Nasienie: saponiny (jujubozydy A i B), flawonoidy C-glikozydowe (spinozyna, zwłaszcza jujubozyd i spinozyna odpowiadają za działanie uspokajające), alkaloidy, kwasy tłuszczowe. To właśnie nasienie, a nie owoc, jest surowcem o wyraźnym działaniu sedatywnym.
Odwar z owoców: 3–6 suszonych owoców (rozerwanych lub naciętych, by miąższ oddał składniki) na 1–2 szklanki wody, gotować pod przykryciem 15–20 minut, pić ciepły, 1–2 razy dziennie. Owoce można zjeść. Napar/herbatka: kilka rozdrobnionych owoców zalać wrzątkiem i parzyć 10–15 minut — napar jest słodki, o karmelowym posmaku, dobrze znoszony przez dzieci. Jako bakalia: suszone owoce jada się na surowo, dodaje do kompotów, wywarów, rosołów, kaszy i wypieków — surowiec jest w pełni jadalny i bezpieczny. W mieszankach chińskich zwykle 3–10 owoców na porcję wywaru, jako składnik łagodzący. Nasiona (suan zao ren): stosowane w postaci odwaru z lekko uprażonych, rozgniecionych nasion — praktycznie zawsze w mieszankach recepturowych, przyjmowane wieczorem; ze względu na charakter surowca i konieczność doboru dawki lepiej korzystać z gotowych preparatów lub receptury ustalonej przez terapeutę, a nie improwizować. Nalewka z owoców: owoce zalane alkoholem 40%, macerowane 3–4 tygodnie — surowiec słodki, dobrze nadaje się na nalewki wzmacniające. Ze względu na wysoką zawartość cukrów owoce liczyć w diecie jak bakalie.
Dobry susz to owoce całe, o skórce ciemnoczerwonej do brunatnej, silnie pomarszczonej, elastyczne i lekko sprężyste w dotyku, o słodkim, karmelowo-daktylowym zapachu; miąższ po przełamaniu jest jasny, mączysty, nie suchy jak wiór i nie lepko-zlepiony. Owoce twarde jak kamień są przesuszone i mało wartościowe; owoce lepkie, ciemne, o kwaśno-fermentacyjnym zapachu albo z białym nalotem są zawilgocone i zapleśniałe — takich nie używać. Ze względu na wysoką zawartość cukrów surowiec jest silnie higroskopijny i łatwo się zbryla oraz przyciąga szkodniki magazynowe (mole spożywcze) — przechowywać w szczelnych naczyniach, w suchym i chłodnym miejscu, przy dużych zapasach warto trzymać w lodówce. Przed użyciem owoce warto naciąć lub rozerwać: cała, nieuszkodzona skórka bardzo utrudnia wypłukanie składników do wywaru — to najczęstszy błąd przy parzeniu. W handlu spotyka się dwa typy suszu: czerwone daktyle (hong zao — suszone naturalnie, jaśniejsze) i czarne daktyle (hei zao — poddane obróbce parą i dosuszaniu, ciemniejsze, o głębszym, bardziej „palonym” smaku i tradycyjnie uznawane za silniej odżywcze); oba pochodzą z tego samego gatunku. Uwaga na mylenie nazw: „jujuba” bywa mylona z głogiem (Crataegus) z powodu polskiej nazwy „głożyna”, a suszone owoce z daktylami właściwymi (Phoenix dactylifera) — to różne rośliny i różne surowce. Nasiona z pestek to osobny surowiec o innym działaniu — nie wyrzucaj pestek, jeśli chcesz pozyskać suan zao ren, ale nie oczekuj działania nasennego od samego miąższu. Owoc dobrze łączy się z lukrecją, imbirem, cynamonem i kłączem imbiru (mieszanki wzmacniające i trawienne), z korzeniem żeń-szenia i astragalusem (formuły tonizujące), z kozłkiem i melisą (mieszanki uspokajające).
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.