Viburnum opulus
Krzew o dłoniastoklapowanych liściach i czerwonych, przezroczystych owocach; kora jest klasycznym surowcem rozkurczowym na mięśniówkę macicy.
Kalina koralowa to rodzimy krzew zarośli nadrzecznych i wilgotnych lasów, rozpoznawalny po płaskim, białym kwiatostanie z wieńcem dużych, płonnych kwiatów po obwodzie i po jaskrawoczerwonych, prześwitujących owocach utrzymujących się na gałęziach do zimy. W ziołolecznictwie liczy się przede wszystkim kora — surowiec o działaniu spazmolitycznym na mięśnie gładkie, tradycyjnie stosowany przy bolesnych miesiączkach i nadmiernym napięciu macicy. Owoce, mimo popularności w nalewkach i sokach, są w stanie surowym drażniące i wymagają obróbki termicznej. Roślina bywa mylona z kaliną hordowiną, która ma zupełnie inne, nieklapowane liście i czarne owoce.
Krzew, rzadziej niewielkie drzewko, wysokości 2–4 (do 5) m, o luźnym, rozpierzchłym pokroju. Pędy nagie, kanciaste, szarobrunatne, z jasnymi przetchlinkami; kora starszych gałęzi szarobrunatna, spękana, na młodszych gładka. Liście naprzeciwległe (cecha rodziny), dłoniasto trój- lub pięcioklapowe, o klapach nierówno grubo ząbkowanych, długości 5–10 cm, z wierzchu ciemnozielone i nagie, spodem jaśniejsze i owłosione, o użyłkowaniu dłoniastym — kluczowa cecha diagnostyczna. Ogonek liściowy z charakterystycznymi, wyraźnymi gruczołkami (miodnikami) tuż pod nasadą blaszki oraz dwoma szydlastymi przylistkami. Jesienią liście przebarwiają się na karminowo-czerwono. Kwiatostan to płaska, szczytowa podbaldachowa wierzchotka o średnicy 6–10 cm, zbudowana dwojako: po obwodzie duże (do 2 cm), białe, całkowicie płonne kwiaty bez pręcików i słupka, pełniące rolę wabiącą, a w środku drobne, niepozorne, kremowobiałe kwiaty płodne — ta budowa jest cechą rozstrzygającą przy oznaczaniu gatunku. Owoc to kulisty, jaskrawoczerwony, soczysty, prześwitujący pestkowiec o średnicy ok. 8 mm, z pojedynczą, spłaszczoną pestką, o gorzkim, cierpkim smaku i przykrym zapachu przy zgniataniu; owoce zebrane w zwisające grona utrzymują się na krzewie po opadnięciu liści, aż do zimy. Ogrodowa forma „Roseum” (kalina buldenez) ma kwiatostany kuliste, złożone wyłącznie z kwiatów płonnych, i nie zawiązuje owoców.
Gatunek rodzimy, pospolity w całej Polsce, od nizin po niższe położenia górskie (do ok. 800 m n.p.m.). Rośnie w wilgotnych i łęgowych lasach, olsach, zaroślach nadrzecznych i nadjeziornych, na skrajach lasów, w zaroślach śródpolnych i na obrzeżach torfowisk niskich. Preferuje siedliska żyzne i wilgotne, znosi okresowe zalewanie. Szeroko sadzona jako krzew ozdobny w parkach, na skwerach i w zadrzewieniach śródpolnych; odmiana ozdobna „Roseum” jest częsta w ogrodach przydomowych.
Stanowisko słoneczne do półcienistego — w pełnym cieniu kwitnie i owocuje słabo. Gleba żyzna, próchniczna, gliniasta lub ilasta, świeża do wilgotnej, dobrze znosi gleby okresowo podmokłe i cięższe; odczyn od lekko kwaśnego do zasadowego (pH 5,5–7,5), gatunek mało wybredny. Wymaga stałej wilgotności podłoża; źle znosi długotrwałą suszę i gleby suche, piaszczyste. W pełni mrozoodporna w całej Polsce, bez potrzeby zabezpieczania. Krzew często atakowany przez hurmaka koralowego (Pyrrhalta viburni), którego larwy szkieletują liście — na takich krzewach nie warto zbierać. Nie zbierać kory ani owoców z krzewów rosnących przy drogach, w pasach zieleni miejskiej opryskiwanych, na obrzeżach pól intensywnie chronionych chemicznie ani z zadrzewień nad rowami odwadniającymi tereny przemysłowe.
kora (Viburni opuli cortex) — surowiec zasadniczy, o działaniu rozkurczowym; owoc (Viburni opuli fructus) — surowiec pomocniczy, wyłącznie po obróbce termicznej, o działaniu witaminowym i łagodnie moczopędnym. Kwiat bywa zbierany ludowo, ale nie jest samodzielnym surowcem o znaczeniu farmakopealnym.
Kora — zbiór wiosną, w okresie ruszania soków (kwiecień, początek maja), gdy łatwo odchodzi od drewna; ściągać z 2–3-letnich gałęzi, nigdy z pnia krzewu ani obrączkowo dookoła pędu, bo to zabija gałąź. Prawidłowo ścina się całe gałęzie podczas cięcia pielęgnacyjnego i dopiero z nich zdejmuje korę, nacinając ją wzdłuż i ściągając płatami. Owoc — zbiór od września do listopada, najlepiej po pierwszych przymrozkach, które łagodzą gorycz i cierpkość; ścinać całe grona sekatorem, nie obrywać pojedynczo. Owoce można też zostawić na krzewie i zbierać zimą, gdy zmiękną. Kwiat — w pełni kwitnienia (maj–czerwiec), w suchy dzień, po obeschnięciu rosy, ścinając całe kwiatostany; do zbioru nadają się drobne kwiaty płodne wraz z płonnymi, przerabiać szybko, bo łatwo brunatnieją.
Kora: wiburnina (kompleks o działaniu spazmolitycznym), glikozydy irydoidowe, garbniki katechinowe, kwasy fenolowe (chlorogenowy, kawowy), skopoletyna i inne kumaryny, żywice, fitosterole, sole mineralne, niewielkie ilości salicylanów. Owoc: witamina C w znacznych ilościach, karotenoidy, flawonoidy, antocyjany nadające barwę, kwasy organiczne (jabłkowy, cytrynowy, walerianowy — odpowiedzialny za nieprzyjemną woń rozgniecionych owoców), pektyny, garbniki, cukry proste. W nasionach i surowych owocach obecne są związki drażniące przewód pokarmowy oraz śladowe ilości glikozydów cyjanogennych, rozkładane podczas gotowania. Kwiat: flawonoidy, garbniki, śluzy.
Odwar z kory: 1 łyżka rozdrobnionej kory na szklankę wody, gotować pod przykryciem 10–15 minut, odstawić na 15 minut, przecedzić. Pić 2–3 razy dziennie po pół szklanki, w dolegliwościach bolesnego miesiączkowania zaczynając 2–3 dni przed spodziewaną miesiączką i kontynuując w pierwszych dniach krwawienia. Kuracji nie prowadzić w sposób ciągły — stosować doraźnie, w cyklach. Nalewka z kory: 1 część rozdrobnionej kory na 5 części alkoholu 40–50%, macerować 2 tygodnie, wstrząsając co kilka dni; stosować doraźnie, w niewielkich ilościach, rozcieńczone wodą. Owoce: wyłącznie po obróbce termicznej — surowe drażnią żołądek i wywołują nudności oraz wymioty. Sok: owoce przelać wrzątkiem, rozgotować z wodą, przetrzeć przez sito (pestki odrzucić), zagotować z cukrem lub miodem; pić rozcieńczony przy przeziębieniach. Konfitura, kisiel i syrop — jak wyżej, zawsze z gotowaniem. Nalewka owocowa jest tradycyjna, ale to raczej trunek niż lek. Nasion nie miażdżyć i nie spożywać. Kwiat: napar 1 łyżka na szklankę wrzątku, parzyć 10 minut — zastosowanie pomocnicze przy przeziębieniu.
Korę suszyć w cieniu i przewiewie lub w suszarni w temperaturze do 40 °C, rozłożoną cienką warstwą, płatami wewnętrzną stroną do góry; dobrze wysuszona jest krucha, łamie się z trzaskiem, ma barwę szarobrunatną z zewnątrz i jasnobrunatną od strony łyka, smak gorzkawo-ściągający. Kora zbrunatniała, zbutwiała lub o stęchłym zapachu jest bezwartościowa. Przechowywać do 2 lat w szczelnych, ciemnych naczyniach, z dala od wilgoci. Owoce suszyć w temperaturze 50–60 °C — susz jest twardy, ciemnoczerwony do brunatnego; częstym błędem jest suszenie w zbyt niskiej temperaturze, przy którym soczyste owoce pleśnieją. Mrożenie owoców jest lepszą metodą konserwacji niż suszenie i dodatkowo łagodzi gorycz. Charakterystyczna, nieprzyjemna woń rozgniecionych owoców (kwas walerianowy) jest cechą gatunku, nie oznaką zepsucia. Kora dobrze łączy się z krwawnikiem, pięciornikiem i tasznikiem (dolegliwości miesiączkowe) oraz z melisą i kozłkiem (napięcie i skurcze na tle nerwowym). ROZRÓŻNIANIE: nie mylić z kaliną hordowiną (Viburnum lantana) — ma liście całobrzegie, eliptyczne, gęsto szaro owłosione, kwiatostan bez wieńca płonnych kwiatów, a owoce dojrzewają od czerwonych do CZARNYCH; jej kora nie jest surowcem o tym samym działaniu. Owoce kaliny koralowej bywają mylone przez zbieraczy z żurawiną — kalina rośnie na krzewie i ma jedną dużą, spłaszczoną pestkę, żurawina jest płożącą krzewinką torfowisk. Odmiana ozdobna „Roseum” (buldenez) nie zawiązuje owoców i nie nadaje się do zbioru owocowego, choć kora zachowuje właściwości.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.