Kunzea ericoides
Nowozelandzki krzew mirtowaty dostarczający olejku eterycznego o działaniu przeciwdrobnoustrojowym i przeciwzapalnym, spokrewniony z manuką.
Kanuka to nowozelandzki krzew lub niewielkie drzewo z rodziny mirtowatych, przez lata mylone z manuką (Leptospermum scoparium) i wraz z nią zaliczane do „drzew herbacianych”. W lecznictwie liczy się przede wszystkim olejek eteryczny destylowany z ulistnionych pędów, o profilu chemicznym wyraźnie odmiennym od manuki — dominują w nim monoterpeny, podczas gdy manuka obfituje w triketony. Maorysi stosowali napary z liści i kory oraz okłady z pędów przy ranach, dolegliwościach skórnych i bólach. Do Europy trafia niemal wyłącznie jako olejek eteryczny i składnik kosmetyków, rzadziej jako susz do naparu.
Krzew lub drzewo do 10–15 m wysokości, o pokroju luźnym, często wielopniowym, w młodości gęsto rozgałęzionym. Kora jasnoszara do brunatnej, długo odchodząca podłużnymi, papierowatymi wstęgami. Liście drobne (10–20 mm długości, 1–2 mm szerokości), wąskolancetowate do igłowatych, skrętoległe, miękkie i giętkie w dotyku (w odróżnieniu od sztywnych, kłujących liści manuki), aromatyczne po roztarciu, o pojedynczym nerwie głównym. Kwiaty drobne, 4–6 mm średnicy — wyraźnie mniejsze niż u manuki — białe, pięciopłatkowe, zebrane po kilka w pęczki (skrócone grona) w kątach liści na krótkopędach; liczne pręciki krótsze od płatków, dysk miodnikowy dobrze widoczny. Owoc to drobna, sucha, 3–5-komorowa torebka o średnicy 2–3 mm, otwierająca się klapkami i szybko opadająca (u manuki torebka jest większa i długo utrzymuje się na pędzie). System korzeniowy płytki, silnie rozgałęziony, dobrze wiążący gleby erodowane.
Gatunek endemiczny Nowej Zelandii, pospolity na Wyspie Północnej i Południowej, zwłaszcza na terenach po pożarach, wylesieniach i porzuconych pastwiskach, gdzie tworzy gęste zarośla stanowiące pierwsze stadium sukcesji lasu. Rośnie od wybrzeży po niższe partie gór, na glebach ubogich, żwirowych, wulkanicznych i zdegradowanych. W Polsce nie występuje i nie zimuje w gruncie. Sprowadzany wyłącznie jako olejek eteryczny lub susz z Nowej Zelandii (regiony Marlborough, East Cape, Northland).
W Polsce wyłącznie jako roślina kolekcjonerska pod osłonami. Stanowisko pełne słońce, gleba przepuszczalna, uboga, piaszczysto-żwirowa, o odczynie kwaśnym do obojętnego (pH 5,0–6,5), umiarkowanie sucha — nie znosi stagnującej wody. Mrozoodporność bardzo słaba (znosi krótkie przymrozki do około −5 °C), w polskich warunkach wymaga uprawy w donicy i zimowania w jasnym, chłodnym pomieszczeniu (5–10 °C). W Polsce nie ma czego zbierać ze stanu dzikiego — surowiec pochodzi wyłącznie z importu; kupując olejek unikać produktów bez podanej nazwy łacińskiej, bo pod hasłem „tea tree” sprzedaje się co najmniej trzy różne gatunki mirtowatych.
olejek eteryczny z ulistnionych pędów (Kunzeae aetheroleum), rzadziej liść i młody pęd (Kunzeae folium)
Ulistnione pędy z liśćmi i drobnymi gałązkami — ścinane przez cały rok, ale najbogatsze w olejek późnym latem i wczesną jesienią (na półkuli południowej luty–kwiecień), w porze suchej, w godzinach porannych po obeschnięciu rosy. Materiał destyluje się z parą wodną na świeżo, najlepiej w ciągu 24 godzin od ścięcia — przetrzymywany traci lotne monoterpeny. Liść i młode pędy na susz do naparu zbiera się poza okresem kwitnienia, suszy w cieniu; kwiat nie jest surowcem leczniczym (jest natomiast pożytkiem dla pszczół, dającym miód kanuka).
Olejek eteryczny (zwykle poniżej 1% świeżej masy pędów) o profilu zdominowanym przez monoterpeny: α-pinen jako składnik główny, obok tego 1,8-cyneol, p-cymen, limonen, β-pinen, α-terpineol, linalol oraz seskwiterpeny (kariofilen, wiridiflorol). W przeciwieństwie do manuki olejek kanuki zawiera znikome ilości β-triketonów (leptospermon, flawezon, izoleptospermon) — to podstawowa różnica chemiczna między obydwoma surowcami. W liściu i korze obecne są ponadto garbniki, flawonoidy i kwasy fenolowe. Skład olejku silnie zależy od chemotypu i miejsca pochodzenia, dlatego partie z różnych regionów Nowej Zelandii różnią się profilem.
Olejek eteryczny wyłącznie zewnętrznie i do inhalacji, nigdy doustnie. Do masażu i wcierań: rozcieńczyć w oleju bazowym (oliwa, olej ze słodkich migdałów, jojoba) w stężeniu 1–3%, czyli kilka kropli na łyżkę oleju; wcierać w obolałe mięśnie i stawy. Do inhalacji: kilka kropli na miskę gorącej wody, wdychać parę przez 5–10 minut pod ręcznikiem, 1–2 razy dziennie przy katarze i zapaleniu zatok. Do kąpieli: kilka kropli wymieszać z emulgatorem (mleko, śmietanka, olej), nigdy nie wlewać bezpośrednio do wody. Punktowo na zmiany trądzikowe — rozcieńczony, po wcześniejszej próbie uczuleniowej na przedramieniu. Napar z liści: łyżeczka rozdrobnionego suszu na szklankę wrzątku, parzyć 8–10 minut pod przykryciem, pić do 2 razy dziennie — smak żywiczny, wyraźnie gorzkawy.
Kupując olejek żądać nazwy łacińskiej na etykiecie: „tea tree oil” bez uściślenia to najczęściej Melaleuca alternifolia (australijski), a nie Kunzea ericoides. Olejek kanuki jest jasny, prawie bezbarwny do bladożółtego, o zapachu żywiczno-cytrusowym, znacznie lżejszym i słodszym niż ostry, ziemisty olejek manuki. Przechowywać w ciemnym szkle, szczelnie zamknięty, w chłodzie — monoterpeny (zwłaszcza pineny) łatwo utleniają się do drażniących skórę nadtlenków, dlatego olejek starszy niż 12–18 miesięcy od otwarcia lepiej zużyć do sprzątania niż do skóry. Susz liściowy suszyć w cieniu do 35 °C, bo w wyższej temperaturze ulatnia się olejek. Dobrze komponuje się w mieszankach olejkowych z lawendą, eukaliptusem i drzewem herbacianym. Typowy błąd: stosowanie olejku nierozcieńczonego „bo naturalny” — kończy się podrażnieniem i uczuleniem kontaktowym. Odróżnienie od manuki w terenie: liście kanuki są miękkie i nie kłują w zaciśniętej dłoni, kwiaty wyraźnie drobniejsze, kora odchodzi długimi wstęgami.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.