Kasztan jadalny

Opis

Kasztan jadalny nie ma nic wspólnego z kasztanowcem poza potoczną nazwą owoców — należy do bukowatych, tej samej rodziny co dąb i buk, i jego orzechy są jadalne, a nie trujące. Zielarsko wykorzystuje się liść: bogaty w garbniki i flawonoidy, o działaniu ściągającym i wykrztuśno-przeciwkaszlowym, tradycyjnie stosowany przy uporczywym, męczącym kaszlu i nieżytach górnych dróg oddechowych. Owoce mają przede wszystkim wartość odżywczą — są jedynym „orzechem” o profilu zbliżonym do zboża, bogatym w skrobię, a ubogim w tłuszcz. W Polsce gatunek jest na granicy zasięgu klimatycznego, sadzony w parkach, arboretach i coraz częściej w sadach amatorskich.

Wygląd

Drzewo o wysokości 20–30 m, o szerokiej, kopulastej koronie i grubym pniu; kora młodych drzew gładka, oliwkowobrunatna, u starych okazów ciemna, grubo spękana, z charakterystycznie spiralnie skręconymi bruzdami. Liście skrętoległe, pojedyncze, bardzo duże (10–25 cm długości), podłużnie lancetowate do podłużnie eliptycznych, o klinowatej lub zaokrąglonej nasadzie i wyciągniętym wierzchołku, o brzegu grubo i ostro piłkowanym — ząbki zakończone szczecinkowatym ostrzem, wyraźnie kolczasto zakończone. Użyłkowanie pierzaste, bardzo regularne, nerwy boczne (15–20 par) biegną równolegle i wchodzą wprost w każdy ząbek — to cecha diagnostyczna. Blaszka skórzasta, z wierzchu ciemnozielona i błyszcząca, od spodu jaśniejsza, naga lub słabo owłosiona. Kwiaty rozdzielnopłciowe, na tej samej roślinie: kwiaty męskie zebrane w sztywne, wzniesione lub odstające, kremowobiałe, długie (10–20 cm) kotki-kłosy o intensywnym, ciężkim zapachu; kwiaty żeńskie skupione po 2–3 u nasady kotków. Owoc: 1–3 brunatne, błyszczące orzechy o spłaszczonej jednej stronie i jasnej plamce u nasady, zamknięte w kulistej, gęsto pokrytej długimi, rozgałęzionymi kolcami okrywie (kupuli), która pęka na cztery części. Korzeń palowy, głęboki, z silnymi korzeniami bocznymi.

Gdzie rośnie

Gatunek pochodzenia południowoeuropejskiego i małoazjatyckiego, naturalny w rejonie śródziemnomorskim, na Bałkanach i na Kaukazie, szeroko uprawiany we Francji, Włoszech i Hiszpanii. W Polsce nie występuje w naturze — jest sadzony w parkach, ogrodach botanicznych, arboretach (najstarsze okazy m.in. na Dolnym Śląsku i w Wielkopolsce) oraz w sadach amatorskich. Najlepiej rośnie w cieplejszych i łagodniejszych klimatycznie rejonach kraju; w północno-wschodniej Polsce przemarza. Susz liściowy i owoce sprowadza się głównie z Włoch, Francji, Hiszpanii i Turcji.

Warunki

Stanowisko słoneczne, ciepłe, osłonięte od mroźnych wiatrów wschodnich. Gleba głęboka, przepuszczalna, próchniczna, piaszczysto-gliniasta; gatunek wybitnie kwasolubny — wymaga odczynu kwaśnego do lekko kwaśnego (pH ok. 5,0–6,5) i źle rośnie na glebach wapiennych, gdzie choruje na chlorozę. Nie znosi gleb ciężkich, zbitych i podmokłych. Umiarkowanie wilgotna, ale bez zastoisk wody. Mrozoodporność ograniczona: dorosłe drzewa wytrzymują ok. −20 °C, młode egzemplarze i przyrosty przemarzają, a późne przymrozki niszczą kwiaty i przekreślają plon orzechów. Nie zbierać liści z drzew przydrożnych i parkowych opryskiwanych przeciw szkodnikom ani z drzew z objawami raka kasztanowca (Cryphonectria parasitica) — pękającą, zapadniętą korą.

Surowiec

liść (Castaneae folium) — surowiec podstawowy; pomocniczo kora (Castaneae cortex) i owoce (orzechy) jako surowiec spożywczy o wartości odżywczej

Termin zbioru

Liść — od czerwca do sierpnia, w pełni sezonu wegetacyjnego, gdy blaszki są w pełni wyrośnięte, ciemnozielone i jędrne, ale jeszcze nie zaczęły żółknąć; zbierać w suchy dzień po obeschnięciu rosy, z gałęzi zdrowych, bez plam grzybowych. Wyższą zawartość garbników mają liście z drugiej połowy lata. Kora — wczesną wiosną (marzec–kwiecień), przy ruszaniu soków, z gałęzi 2–3-letnich, wyłącznie z cięć pielęgnacyjnych, nigdy przez obrączkowanie żywego drzewa. Owoce — od końca września do października, po pierwszych chłodach, gdy kolczaste okrywy pękają i orzechy same opadają; zbierać z ziemi, natychmiast po opadnięciu, bo szybko pleśnieją i są atakowane przez larwy.

Skład chemiczny

Liść: garbniki hydrolizujące (elagotanoidy — kastalagina, weskalagina i pokrewne) oraz kwas galusowy i elagowy, w ilościach czyniących surowiec wyraźnie ściągającym. Flawonoidy: rutyna, kwercetyna, kemferol i ich glikozydy, hesperydyna. Kwasy fenolowe, śluzy, sole mineralne, witamina C, śladowe olejki. Kora: bardzo bogata w garbniki (surowiec przemysłowy do garbowania skór), kwas galusowy. Owoc: skrobia jako główny składnik (znacznie więcej niż w innych orzechach), białko, niewiele tłuszczu (kilka procent — profil odżywczy bliższy zbożom niż orzechom), błonnik, witaminy z grupy B, witamina C, potas, magnez, fosfor.

Właściwości

• Liść działa ściągająco (dzięki garbnikom), przeciwzapalnie i — co jest jego najbardziej charakterystyczną cechą w zielarstwie — przeciwkaszlowo i rozkurczowo na mięśniówkę oskrzeli. Tradycyjnie uznawany za surowiec z wyboru przy kaszlu suchym, męczącym, spastycznym, w tym w przebiegu krztuśca (dawniej podstawowe zastosowanie), a także przy nieżytach gardła i oskrzeli. Flawonoidy działają uszczelniająco na naczynia włosowate. Zewnętrznie napar i odwar z liści oraz odwar z kory stosuje się do płukanek przy zapaleniu jamy ustnej i gardła, do okładów przy stanach zapalnych skóry oraz do przemywania ran — z uwagi na działanie ściągające i przeciwbakteryjne. Owoce nie są surowcem leczniczym: mają wartość odżywczą i energetyczną, są sycące, bezglutenowe i lekkostrawne po upieczeniu.

Zastosowanie

Napar z liści: 1–2 łyżki rozdrobnionego suszu na szklankę wrzątku, parzyć pod przykryciem 15 minut, pić 2–3 razy dziennie po pół szklanki — przy kaszlu suchym i spastycznym oraz nieżytach dróg oddechowych; można osłodzić miodem. Odwar (mocniejszy, do użytku zewnętrznego i przy biegunkach): 2 łyżki suszu na szklankę wody, gotować 5–10 minut, odstawić 15 minut, stosować do płukania gardła i jamy ustnej kilka razy dziennie lub do okładów na skórę. Odwar z kory: 1 łyżka na szklankę wody, gotować 10 minut — wyłącznie zewnętrznie, do płukanek i przemywań, jest silnie ściągający. Owoce: piec w piekarniku ok. 20–30 minut w wysokiej temperaturze, po uprzednim nacięciu łupiny krzyżowo (bez nacięcia pękają z hukiem); gotowane lub pieczone są podstawą purée, zup i nadzień. Surowych orzechów nie jada się w większych ilościach — są ciężkostrawne z powodu garbników w łupinie nasiennej.

Uwagi dla zielarza

Liście suszyć rozłożone pojedynczą warstwą, w cieniu i przewiewie, w temperaturze do 40 °C; można je wcześniej pociąć, bo są duże. Dobry surowiec zachowuje wyraźną zieleń, jest kruchy, a w smaku wyraźnie cierpki i ściągający — brunatny, bez cierpkości oznacza przegrzanie lub złe przechowywanie. Przechowywać w szczelnych, ciemnych naczyniach do 12 miesięcy. Klasyczne mieszanki przeciwkaszlowe: kasztan jadalny + tymianek + podbiał lub babka (kaszel spastyczny), + prawoślaz i dziewanna (gdy potrzeba osłony śluzowej), + szałwia do płukanek gardła. Podstawowy błąd: mylenie z kasztanowcem zwyczajnym (Aesculus hippocastanum) — to zupełnie inna roślina, o liściach dłoniastozłożonych (5–7 listków wychodzących z jednego punktu), okrywie owocu z rzadkimi, grubymi kolcami i nasionach niejadalnych. U kasztana jadalnego liść jest pojedynczy, lancetowaty, kolczasto ząbkowany, a okrywa owocu gęsto pokryta długimi, cienkimi kolcami jak jeż. Zamiana surowców jest tu poważnym błędem — mają całkiem inne działanie. Orzechy przechowywać w chłodzie, w wilgotnym piasku lub w lodówce; w cieple szybko pleśnieją.

Przeciwwskazania