Piper methysticum
Polinezyjski krzew pieprzowaty o kłączu działającym przeciwlękowo i rozluźniająco, obarczonym ryzykiem uszkodzenia wątroby — w Polsce obrót ograniczony.
Kava kava to krzew z rodziny pieprzowatych pochodzący z wysp Oceanii, gdzie jego kłącze od stuleci służy do przygotowywania rytualnego napoju o działaniu rozluźniającym i uspokajającym. Substancjami czynnymi są kawalaktony — związki działające na ośrodkowy układ nerwowy przeciwlękowo, rozkurczowo i lekko nasennie, bez typowej dla benzodiazepin utraty sprawności umysłowej. W latach 90. XX wieku standaryzowane wyciągi z kawy kawa były w Europie popularnym lekiem przeciwlękowym, jednak po serii doniesień o ciężkim, niekiedy śmiertelnym uszkodzeniu wątroby zostały wycofane z obrotu w wielu krajach, w tym w Polsce i w Niemczech. To surowiec silnie działający, którego nie wolno traktować jak zwykłego ziela uspokajającego.
Krzew o wysokości 2–3 m (rzadziej do 4 m), o pokroju rozłożystym, z wieloma wzniesionymi, zielonymi do ciemnozielonych pędami z wyraźnie zgrubiałymi, nabrzmiałymi węzłami — cecha typowa dla pieprzowatych. Liście skrętoległe, duże (do 20–30 cm szerokości), szerokosercowate, prawie okrągłe, całobrzegie, zaostrzone na szczycie, cienkie, gładkie i błyszczące, z charakterystycznym dłoniastym (promienistym) użyłkowaniem — kilkanaście nerwów rozchodzi się wachlarzowato z nasady liścia; ogonek liściowy obejmujący łodygę u nasady. Kwiatostan to wąski, wzniesiony lub lekko wygięty kolbiasty kłos długości 3–9 cm, wyrastający naprzeciw liścia, złożony z bardzo drobnych, bezokwiatowych kwiatów; roślina jest w praktyce sterylna i nie zawiązuje nasion — rozmnaża się wyłącznie wegetatywnie z sadzonek pędowych. Owoc praktycznie nie występuje. Organ podziemny to masywne, silnie zgrubiałe, guzowate kłącze o masie od kilku do kilkunastu kilogramów u dojrzałych roślin, z zewnątrz szarobrunatne, na przekroju białawe do kremowożółtego, o gąbczastej, włóknistej strukturze i licznych, grubych korzeniach bocznych; przełom mączysty, o gorzkim, drętwiącym język smaku.
Roślina uprawna, nieznana ze stanu dzikiego — powstała w wyniku wielowiekowej selekcji w Oceanii. Uprawiana na wyspach Pacyfiku: Vanuatu (uważane za centrum pochodzenia i źródło najlepszych odmian szlachetnych), Fidżi, Samoa, Tonga, Hawaje, Papua-Nowa Gwinea, Wyspy Salomona. Rośnie w wilgotnym klimacie tropikalnym, na przewiewnych glebach wulkanicznych, na wysokości do około 300–1000 m n.p.m. W Polsce nie występuje i nie może być uprawiana w gruncie. Surowiec sprowadzany z Vanuatu i Fidżi; w Polsce obrót preparatami z kawy kawa jest prawnie ograniczony.
W polskich warunkach uprawa niemożliwa poza szklarnią tropikalną. Stanowisko półcieniste, osłonięte od wiatru (łamliwe pędy). Gleba żyzna, próchniczna, luźna, wulkaniczna lub piaszczysto-gliniasta, bardzo przepuszczalna, stale wilgotna, ale bez zastoisk wody, o odczynie kwaśnym do lekko kwaśnego (pH 5,5–6,5). Wymaga wilgotności powietrza powyżej 70% i temperatury 20–30 °C przez cały rok. Mrozoodporność zerowa. Kłącze osiąga wartość surowcową dopiero po 3–5 latach uprawy — młodsze rośliny dają surowiec ubogi w kawalaktony i o gorszym profilu. Uwaga: liście i pędy nadziemne zawierają alkaloid pipermetystynę uważaną za hepatotoksyczną — do sporządzania napoju używa się wyłącznie kłącza i korzenia obranych z zielonych części; surowiec zawierający pędy jest wadliwy.
kłącze i korzeń (Piperis methystici rhizoma) — surowiec silnie działający, w Polsce objęty ograniczeniami obrotu; nie do samodzielnego stosowania
Kłącze i korzenie — wykopywane po 3–5 latach od posadzenia (im starsza roślina, tym wyższa zawartość kawalaktonów), w porze suchej, gdy ziemia daje się rozgarnąć bez uszkodzenia korzeni. Roślinę wykopuje się w całości, kłącze oddziela od nadziemnych pędów (te odrzuca się lub zostawia na sadzonki), starannie myje z ziemi, oczyszcza z resztek łodyg i zielonej kory, kroi w plastry i suszy w cieniu lub w suszarniach z nawiewem. Świeże kłącze bywa używane na miejscu do przygotowania napoju („fresh kava”). Nie ma sezonu zbioru w europejskim rozumieniu — w klimacie tropikalnym zbiera się przez cały rok, unikając pory najintensywniejszych deszczy.
Kawalaktony (kawapirony) — grupa styrylopironów stanowiąca frakcję czynną; sześć głównych to kawaina, dihydrokawaina, metystycyna, dihydrometystycyna, jangonina i desmetoksyjangonina. Ich proporcje (tzw. chemotyp) różnią się między odmianami i decydują o charakterze działania oraz o bezpieczeństwie surowca: odmiany szlachetne („noble kava”, uprawiane głównie na Vanuatu) mają profil uznawany za bezpieczniejszy, natomiast odmiany „tudei” i formy dzikie zawierają więcej dihydrometystycyny i dihydrokawainy oraz flawokawainy, wiązane z gorszą tolerancją. Ponadto obecne są flawokawainy A, B i C (chalkony badane pod kątem hepatotoksyczności), alkaloid pipermetystyna (skoncentrowany w liściach, łodygach i łupinie kłącza — nie w rdzeniu korzenia), skrobia (główny składnik masy kłącza), błonnik, białka i śladowe ilości olejku.
Surowiec silnie działający — NIE nadaje się do samodzielnego stosowania i nie należy sporządzać z niego domowych naparów, odwarów ani nalewek. W Polsce preparaty z kawy kawa zostały wycofane z obrotu jako leki i nie są dopuszczone jako suplementy diety; obrót surowcem jest prawnie ograniczony, a jego stosowanie może odbywać się wyłącznie pod nadzorem lekarza tam, gdzie prawo na to zezwala. Świadomie nie podajemy tu proporcji ani dawek: ryzyko uszkodzenia wątroby jest realne, zależne od dawki i czasu stosowania, a bezpiecznego progu dla stosowania domowego nie ustalono. Osobom szukającym roślinnego wsparcia przy lęku i napięciu należy zamiast kawy kawa proponować surowce o dobrze udokumentowanym bezpieczeństwie: korzeń kozłka lekarskiego, ziele męczennicy, szyszkę chmielu, melisę, ziele dziurawca (z uwzględnieniem jego interakcji) lub różeniec górski. Zielarz powinien odradzać zakup kawy kawa z niepewnych źródeł internetowych — importowany proszek bywa mieszaniną kłącza z liśćmi i łodygami, czyli częściami rośliny najbogatszymi w hepatotoksyczną pipermetystynę.
Jeśli w praktyce zielarskiej w ogóle spotykasz ten surowiec, warto rozumieć źródła ryzyka. Tradycyjny napój oceaniczny sporządzany jest z wodnego wyciągu z samego kłącza i wielowiekowa praktyka nie odnotowała epidemii uszkodzeń wątroby — problemy pojawiły się przy europejskich wyciągach acetonowych i etanolowych, które ekstrahowały inne frakcje związków, oraz przy surowcu zawierającym łodygi i liście. Dodatkowe czynniki ryzyka to odmiany „tudei” (dwudniowe, tanie, o ciężkim działaniu i wysokiej zawartości flawokawain) sprzedawane jako pełnowartościowy surowiec, oraz jednoczesne spożywanie alkoholu i leków metabolizowanych w wątrobie. Dobry surowiec: sam rdzeń kłącza (peeled root), kremowobiały do jasnożółtego, o mączystym przełomie, wyraźnie drętwiący język, z podaną odmianą i chemotypem oraz krajem pochodzenia (Vanuatu — noble). Surowiec szarozielonkawy, z widocznymi fragmentami łodyg i kory, bez informacji o odmianie — do odrzucenia. Nie łączyć z alkoholem ani z lekami uspokajającymi. Objawem alarmowym przy jakimkolwiek kontakcie z tym surowcem jest zażółcenie skóry i białkówek, ciemny mocz, jasny stolec, uporczywe zmęczenie i ból w prawym podżebrzu — wymagają natychmiastowego odstawienia i pilnej kontroli prób wątrobowych. Długotrwałe stosowanie wywołuje ponadto łuszczącą się, suchą dermatozę („kava dermopathy”), ustępującą po odstawieniu.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.