Kawa robusta

Opis

Kawa robusta to drugi obok arabiki gospodarczo istotny gatunek kawowca, pochodzący z nizinnych lasów Afryki Środkowej i Zachodniej. Jest odporniejsza na choroby, upał i suszę, plenniejsza i tańsza w uprawie, ale ma prostszy, bardziej gorzki i ziemisty profil smakowy. Z zielarskiego punktu widzenia jej najważniejszą cechą jest niemal dwukrotnie wyższa zawartość kofeiny niż w arabice — to głównie z robusty pozyskuje się kofeinę do celów farmaceutycznych i z niej produkuje się większość kawy rozpuszczalnej. Zawiera także więcej kwasów chlorogenowych, ale mniej olejków aromatycznych i cukrów, stąd charakterystyczna „gumowa”, wytrawna gorycz.

Wygląd

Krzew lub drzewo wysokości do 8–12 m (w uprawie przycinane niżej), rosnące silniej i bardziej krzaczasto niż arabika, często wielopniowo. Liście naprzeciwległe, bardzo duże — długości 15–30 cm, a więc wyraźnie większe niż u arabiki — szerokoeliptyczne do jajowatych, całobrzegie z falistym brzegiem, jasnozielone, cienkie, błyszczące, o zaznaczonym nerwie środkowym i łukowatych nerwach bocznych. Kwiaty białe, pachnące, o zrosłopłatkowej koronie z 5–7 łatkami (u arabiki zwykle 5), zebrane gęściej w pęczki w kątach liści na starszym drewnie; roślina jest samoniezgodna, wymaga zapylenia krzyżowego (arabika jest samopylna — istotna różnica biologiczna). Owoc to pestkowiec („wiśnia kawowa”) mniejszy niż u arabiki, kulisty, dojrzewający do czerwieni, o cieńszym miąższu, dojrzewający znacznie dłużej (9–11 miesięcy) i pozostający na gałęzi bez opadania. Nasiona zwykle dwa, wyraźnie krótsze, mniejsze, bardziej okrągłe i wypukłe niż u arabiki, o prostej, niemal prostoliniowej bruździe na płaskiej stronie — u arabiki bruzda jest esowato wygięta; to najprostsza cecha rozróżniająca ziarno obu gatunków. System korzeniowy płytszy niż u arabiki, silnie rozbudowany bocznie.

Gdzie rośnie

Gatunek rodzimy dla nizinnych, wilgotnych lasów równikowej Afryki: dorzecze Konga, Uganda, Wybrzeże Kości Słoniowej, Kamerun, Gwinea. Uprawiany na nizinach i wzniesieniach do około 800 m n.p.m., w klimacie gorącym i wilgotnym, gdzie arabika choruje. Najwięksi producenci: Wietnam (zdecydowany lider), Brazylia (odmiana conilon), Indonezja, Uganda, Indie. W Polsce nie występuje i nie zimuje w gruncie; sprowadzana wyłącznie jako ziarno lub jako gotowa kawa rozpuszczalna.

Warunki

W Polsce wyłącznie uprawa doniczkowa lub szklarniowa, rzadka i wyłącznie kolekcjonerska. Stanowisko jasne, rozproszone światło; gleba żyzna, próchniczna, przepuszczalna, o odczynie lekko kwaśnym (pH 5,5–6,5), stale umiarkowanie wilgotna. Temperatura optymalna 22–30 °C — robusta znosi wyższe temperatury niż arabika, ale nie znosi chłodu; zimą minimum 15–16 °C. Wysoka wilgotność powietrza. Mrozoodporność zerowa. Roślina wymaga zapylenia krzyżowego, więc pojedynczy okaz doniczkowy praktycznie nie zawiąże owoców. W Polsce brak jakiegokolwiek zbioru — surowiec pochodzi wyłącznie z importu; przy zakupie zwracać uwagę na kraj pochodzenia i klasę ziarna, bo tania robusta bywa surowcem z wadami (ziarna czarne, kwaśne, zapleśniałe), maskowanymi ciemnym paleniem.

Surowiec

nasiona (Coffeae semen), zielone lub palone; kofeina (Coffeinum) pozyskiwana m.in. z tego gatunku i z odpadów po dekofeinizacji

Termin zbioru

Owoce zbiera się, gdy osiągną pełną czerwień; dojrzewanie trwa 9–11 miesięcy od kwitnienia, dłużej niż u arabiki. Ponieważ owoce robusty dojrzewają równiej i nie opadają, częściej niż w przypadku arabiki stosuje się zbiór hurtem (obrywanie całej gałęzi) i zbiór mechaniczny. Przeważa przerób metodą suchą (naturalną): całe owoce suszy się na słońcu na tarasach przez 2–3 tygodnie do wilgotności około 11–12%, po czym łuska. Metoda mokra jest u robusty rzadsza i daje ziarno łagodniejsze. Ziarno zielone przechowuje się i eksportuje; palenie wykonuje się przed sprzedażą. Bardzo istotne jest szybkie i równomierne suszenie — wilgotny surowiec pleśnieje, a robusta z przerobu naturalnego jest szczególnie narażona na zanieczyszczenie ochratoksyną A.

Skład chemiczny

Kofeina — zawartość w ziarnie mniej więcej dwukrotnie wyższa niż w arabice, co czyni robustę podstawowym surowcem do przemysłowego pozyskiwania kofeiny i głównym składnikiem kaw rozpuszczalnych oraz mieszanek do espresso (odpowiada za gęstą, trwałą cremę). Kwasy chlorogenowe — wyraźnie obfitsze niż w arabice, stąd większa cierpkość, silniejsze działanie antyoksydacyjne, ale i bardziej drażniący wpływ na żołądek. Trygonelina — zawartość niższa niż w arabice (mniej związków aromatu po paleniu). Diterpeny kafestol i kahweol — obecne w mniejszych ilościach niż w arabice. Ponadto: mniej cukrów i mniej lipidów niż w arabice (stąd uboższy aromat i wyższa gorycz), białka, minerały (potas, magnez), melanoidyny po paleniu. Robusta z przerobu naturalnego bywa nośnikiem ochratoksyny A, jeśli suszenie i przechowywanie były prowadzone niestarannie.

Właściwości

• Działanie tożsame z arabiką i wynikające z kofeiny: blokada receptorów adenozynowych, pobudzenie ośrodkowego układu nerwowego, zniesienie senności, poprawa czujności, koncentracji i wydolności fizycznej, przyspieszenie akcji serca, przejściowy wzrost ciśnienia tętniczego, działanie moczopędne, rozszerzające oskrzela i pobudzające wydzielanie soku żołądkowego oraz perystaltykę. Ze względu na dwukrotnie wyższą zawartość kofeiny działanie pobudzające pojedynczej filiżanki robusty jest wyraźnie silniejsze, a próg wywołania objawów niepożądanych (kołatanie serca, drżenie rąk, niepokój, bezsenność) osiągany szybciej. Wyższa zawartość kwasów chlorogenowych oznacza mocniejszy potencjał antyoksydacyjny, ale też większe drażnienie błony śluzowej żołądka. Kofeina wyizolowana z tego gatunku jest surowcem farmaceutycznym stosowanym w preparatach przeciwbólowych i przeciwmigrenowych, gdzie nasila działanie paracetamolu i kwasu acetylosalicylowego.

Zastosowanie

Jak arabika, kawa robusta jest używką, a nie surowcem do naparów leczniczych. Napar: 7–10 g świeżo zmielonego ziarna na 120–150 ml wody o temperaturze 90–96 °C. Uwaga na dawkę kofeiny: filiżanka kawy z robusty dostarcza mniej więcej dwa razy więcej kofeiny niż ta sama porcja arabiki, więc rozsądny pułap 400 mg kofeiny na dobę dla zdrowego dorosłego osiąga się przy o połowę mniejszej liczbie filiżanek. W ciąży limit 200 mg kofeiny na dobę — przy robuście oznacza to praktycznie jedną małą filiżankę, więc bezpieczniej odradzać ją zupełnie. W mieszankach do espresso robusta bywa dodawana w udziale kilkunastu–kilkudziesięciu procent dla gęstej cremy i „kopa”. Kawa rozpuszczalna to niemal zawsze robusta — jej działanie pobudzające jest silne mimo słabszego smaku. Osobom z podwyższonym cholesterolem zalecać zaparzanie przez filtr papierowy. Nie pić na czczo przy nadkwaśności i refluksie — robusta drażni żołądek mocniej niż arabika. Ostatnią filiżankę wypijać co najmniej 6–8 godzin przed snem.

Uwagi dla zielarza

Rozpoznanie ziarna: robusta jest krótsza, bardziej okrągła i wypukła, z prostą bruzdą; arabika wydłużona, płaska, z bruzdą esowato wygiętą. W kubku robusta daje gorycz gumowo-ziemistą, niską kwasowość i gęstsze ciało; arabika — kwasowość, słodycz i aromat. Robusta niższych klas z przerobu naturalnego jest głównym źródłem wad smakowych (nuty stęchłe, fenolowe) i potencjalnie ochratoksyny A — kupować od dostawców deklarujących kontrolę jakości; w Unii Europejskiej obowiązują limity ochratoksyny dla kawy palonej i rozpuszczalnej. Ciemne palenie nie podnosi zawartości kofeiny — maskuje jedynie wady surowca i niszczy kwasy chlorogenowe. Ziarno przechowywać w szczelnym pojemniku z zaworem odgazowującym, w ciemności, w temperaturze pokojowej; mielić bezpośrednio przed parzeniem. Pacjentom wrażliwym na kofeinę, z nadciśnieniem, arytmią lub lękiem, zamiast robusty proponować arabikę (mniej kofeiny) albo kawę bezkofeinową; przy potrzebie łagodnego pobudzenia lepszym wyborem zielarskim jest yerba mate, guarana w małych dawkach lub adaptogeny (różeniec górski, eleutherokok). Uwaga: kawa hamuje wchłanianie żelaza niehemowego — nie łączyć z posiłkiem ani preparatem żelaza (odstęp co najmniej godzina).

Przeciwwskazania