Ketmia syryjska

Opis

Ketmia syryjska to najpopularniejszy w Polsce mrozoodporny hibiskus ogrodowy — krzew sadzony dla dużych, efektownych kwiatów kwitnących późnym latem. Wbrew nazwie pochodzi z Azji Wschodniej, nie z Syrii. W polskim zielarstwie nie ma tradycji stosowania i nie jest surowcem farmakopealnym; wykorzystanie ma raczej charakter ciekawostki i kuchni kwiatowej. Ma jednak realny, ograniczony potencjał jako surowiec śluzowy — jak większość ślazowatych — a w medycynie dalekowschodniej używa się jej kory i korzenia. Warto ją opisać przede wszystkim po to, by nie mylić jej z hibiskusem sudańskim, czyli tym, co kupujemy jako „herbatę hibiskusową”.

Wygląd

Krzew lub niewielkie drzewko o wysokości 2–3 (do 4) m, o pokroju wzniesionym, wazonowatym, z gałęziami skierowanymi stromo ku górze; pędy młode szarozielone, szorstko owłosione, starsze szare, gładkie. Liście skrętoległe, krótkoogonkowe, jajowate do romboidalnych, z klinowatą nasadą, zwykle wyraźnie trójklapowe (rzadziej niepodzielone), o brzegu grubo i nieregularnie ząbkowanym lub karbowanym, z trzema głównymi nerwami wychodzącymi z nasady blaszki (użyłkowanie dłoniasto-pierzaste) — cecha diagnostyczna. Blaszka ciemnozielona, matowa, dość gruba; ketmia rozwija liście bardzo późno, dopiero na przełomie maja i czerwca. Kwiaty pojedyncze, wyrastające pojedynczo w kątach liści na tegorocznych pędach, duże (średnicy 6–10 cm), lejkowato-dzwonkowate, o pięciu odwrotniejajowatych płatkach, białe, różowe, liliowe, purpurowe lub niebieskofioletowe, zwykle z ciemnoczerwonym lub purpurowym „okiem” u nasady płatków. Charakterystyczna dla ślazowatych kolumienka pręcikowa: pręciki zrośnięte w rurkę otaczającą szyjkę słupka, z której wystaje pięć główkowatych znamion. Pod kielichem widoczny kieliszek z 6–8 wąskich, równowąskich listków. Owoc to jajowata, zaostrzona, owłosiona torebka pękająca pięcioma klapami, długo pozostająca na krzewie zimą, z licznymi brunatnymi, orzęsionymi nasionami. System korzeniowy palowo-wiązkowy, dość płytki.

Gdzie rośnie

Gatunek pochodzenia wschodnioazjatyckiego (Chiny, Indie; w Korei roślina narodowa), mimo nazwy niezwiązany z Syrią. W Polsce nie występuje dziko i nie dziczeje — jest sadzony jako krzew ozdobny w ogrodach przydomowych, parkach, na skwerach i w nasadzeniach miejskich, głównie w cieplejszych i południowo-zachodnich rejonach kraju. W chłodnych rejonach (północno-wschodnia Polska, tereny górskie) często przemarza i nie zdąża zakwitnąć. Materiał roślinny pozyskuje się wyłącznie z własnych nasadzeń; surowca handlowego z tego gatunku praktycznie się nie sprowadza.

Warunki

Stanowisko pełne słońca, ciepłe i osłonięte od zimnych wiatrów; w półcieniu kwitnie skąpo. Gleba żyzna, próchniczna, przepuszczalna, umiarkowanie wilgotna, ale bez zastoisk wody; odczyn obojętny do lekko zasadowego (pH ok. 6,0–7,5). Nie znosi gleb ciężkich, zimnych i podmokłych ani długotrwałej suszy w okresie zawiązywania pąków. Mrozoodporność umiarkowana (strefy 6–7): dorosłe krzewy w większości Polski zimują, ale w ostre zimy przemarzają końce pędów; młode egzemplarze wymagają okrycia i kopczykowania nasady. Kwitnie na pędach tegorocznych, więc przemarznięte gałązki wycina się wiosną — roślina odbija i i tak zakwita. Nie zbierać kwiatów z krzewów przy ruchliwych ulicach ani z nasadzeń miejskich opryskiwanych chemicznie.

Surowiec

Roślina bez ustalonego zastosowania leczniczego w polskim zielarstwie i bez statusu surowca farmakopealnego. Pomocniczo, jako łagodny surowiec śluzowy: kwiat i liść (zbierane amatorsko, jadalne); w tradycji dalekowschodniej — kora korzenia i kora pnia (chiń. mu jin pi), stosowane zewnętrznie.

Termin zbioru

Kwiaty — w pełni kwitnienia, od lipca do września (gatunek kwitnie wyjątkowo późno), rano po obeschnięciu rosy, wybierając kwiaty świeżo rozwinięte; pojedynczy kwiat żyje tylko jeden dzień, więc zbiera się codziennie i przerabia od razu lub natychmiast suszy. Liście — od czerwca do sierpnia, młode i zdrowe. Kora i kora korzenia (tradycja wschodnioazjatycka) — jesienią lub wczesną wiosną, wyłącznie z cięć pielęgnacyjnych; nie pozyskiwać przez obrączkowanie żywego krzewu.

Skład chemiczny

Kwiat i liść: śluzy (typowe dla rodziny ślazowatych, decydujące o powlekającym charakterze naparu), flawonoidy, antocyjany (w kwiatach barwnych — nadają wyciągowi zabarwienie), kwasy fenolowe, saponiny, niewielkie ilości garbników, sole mineralne. Kora i kora korzenia: związki fenolowe, kumaryny, glikozydy, saponiny; badania nad tym gatunkiem wskazują na obecność substancji o działaniu przeciwgrzybiczym i przeciwbakteryjnym, ale skład nie jest dobrze ustandaryzowany, a surowiec nie jest znormalizowany farmakopealnie. Nasiona zawierają olej tłusty. Nie należy przypisywać ketmii syryjskiej składu hibiskusa sudańskiego (kwasy roślinne: hibiskusowy, cytrynowy, jabłkowy, obfite antocyjany) — to inny gatunek i inny surowiec.

Właściwości

• Gatunek o marginalnym znaczeniu leczniczym, nieuwzględniany w polskim lecznictwie ani w farmakopei; nie należy mu przypisywać właściwości, których nie ma. Realne, potwierdzone tradycją zastosowania są ograniczone: napar z kwiatów i liści, jak inne surowce ślazowate, działa łagodnie powlekająco i osłaniająco na błony śluzowe — może być składnikiem mieszanek łagodzących podrażnienie gardła. W medycynie chińskiej i koreańskiej kora korzenia (mu jin pi) stosowana jest zewnętrznie jako środek przeciwgrzybiczy i ściągający, przy świądzie i grzybicach skóry, a kwiaty jako łagodny środek przeciwbiegunkowy — są to zastosowania tradycyjne, słabo udokumentowane badaniami klinicznymi. W Polsce ketmia ma znaczenie przede wszystkim ozdobne i kulinarne: płatki są jadalne, mają neutralny, lekko śluzowaty smak i służą jako dekoracja sałatek i deserów, a suszone kwiaty jako składnik barwiących mieszanek herbacianych.

Zastosowanie

Napar z kwiatów (użytek domowy, wspomagająco jako surowiec śluzowy): 1 łyżka świeżych lub suszonych kwiatów na szklankę wrzątku, parzyć pod przykryciem 10 minut, pić do 2 razy dziennie lub używać do płukania gardła. Napar jest łagodny i nie ma wyraźnego działania farmakologicznego — nie zastępuje prawoślazu ani malwy czarnej, które są znacznie mocniejszymi surowcami śluzowymi. Płatki jadalne na surowo, jako dodatek do sałatek i deserów. Nie stosować wewnętrznie kory i korzenia bez kwalifikowanego nadzoru — w tradycji wschodniej służą one przede wszystkim do użytku zewnętrznego (odwar do przemywań przy grzybicach i świądzie), a ich stosowanie doustne nie ma podstaw w polskim zielarstwie. Nie robić z ketmii syryjskiej „herbaty hibiskusowej” — ta pochodzi z zupełnie innego gatunku (patrz uwagi zielarza).

Uwagi dla zielarza

Podstawowa uwaga: nie mylić z hibiskusem sudańskim (Hibiscus sabdariffa) — to on jest źródłem kwaśnej, rubinowej „herbaty z hibiskusa”, a surowcem są jego mięsiste, czerwone kielichy, nie płatki. Ketmia syryjska to krzew ozdobny o zupełnie innym składzie: jej napar jest blady, mdły i lekko śluzowaty, bez charakterystycznej kwasowości. Zamiana tych surowców to najczęstszy błąd. Nie mylić także z ketmią przybrzeżną (Hibiscus moscheutos) — byliną o ogromnych kwiatach — ani z hibiskusem chińskim (Hibiscus rosa-sinensis), doniczkowym i niemrozoodpornym. Kwiaty ketmii są bardzo delikatne i żyją jeden dzień: suszyć je natychmiast po zbiorze, rozłożone pojedynczo, w cieniu i przewiewie, w temperaturze do 35 °C — inaczej brunatnieją i zbrylają się w bezwartościową masę. Przechowywać w szczelnych, ciemnych naczyniach, krótko — surowiec szybko traci barwę. Krzew rozwija liście bardzo późno (przełom maja i czerwca) i wiosną wygląda jak martwy; to normalne, nie należy go wtedy usuwać ani pozyskiwać z niego kory „bo uschł”.

Przeciwwskazania