Klon jawor

Opis

Jawor to jeden z trzech krajowych klonów i podstawowy gatunek lasów górskich — buczyn karpackich i sudeckich, gdzie razem z bukiem i jodłą tworzy drzewostany. W zielarstwie nie ma zastosowania: nie jest surowcem farmakopealnym, nie ma tradycji leczniczej w polskiej medycynie ludowej i nie należy mu przypisywać właściwości, których nie posiada. Jego rzeczywista wartość leży gdzie indziej — w drewnie (najlepsze drewno rezonansowe do skrzypiec, zwłaszcza z odmianą „jawor falisty”), w miododajności kwiatów wczesną wiosną, gdy pszczoły mają mało pożytku, i w słodkim soku, który wiosną można ściągać podobnie jak z brzozy. Wart opisania także dlatego, że siewki i nasiona jaworu są groźnie toksyczne dla koni.

Wygląd

Duże drzewo o wysokości 25–35 m, o rozłożystej, kopulastej, gęstej koronie i prostym, walcowatym pniu. Kora młodych drzew gładka, szara, u starszych okazów łuszcząca się nieregularnymi, cienkimi, wielokątnymi płatami, odsłaniającymi jaśniejsze, rdzawe lub żółtawe warstwy — kora „platanowata”, stąd epitet gatunkowy pseudoplatanus; to cecha diagnostyczna odróżniająca jawor od klonu zwyczajnego, który ma korę drobno i podłużnie spękaną. Pączki zielone lub zielonkawożółte, jajowate, o łuskach z ciemniejszym brzegiem — nie brunatnoczerwone jak u klonu zwyczajnego. Liście naprzeciwległe, długoogonkowe, dłoniaste, pięcioklapowe, o klapach zaostrzonych, ale nie zakończonych szczecinką (u klonu zwyczajnego klapy są wyciągnięte w długi, cienki, szczecinkowaty koniuszek), o brzegu nierównomiernie i tępo karbowano-piłkowanym; zatoki między klapami ostre. Nasada blaszki wyraźnie sercowata. Blaszka z wierzchu ciemnozielona, matowa, od spodu wyraźnie sinozielona (siwa) i często owłosiona w kątach nerwów — sinawy spód to najprostsza cecha rozpoznawcza. Ogonek liściowy po przełamaniu NIE wydziela białego soku mlecznego (u klonu zwyczajnego wydziela — cecha rozstrzygająca). Kwiatostan to zwisające, wąskie, wydłużone grono (wiecha) długości 6–12 cm, rozwijające się po liściach (w maju), o drobnych, żółtozielonych kwiatach — u klonu zwyczajnego kwiatostan jest wzniesionym, płaskim podbaldachem rozwijającym się przed liśćmi. Owoc to podwójny skrzydlak, którego skrzydełka rozchylone są pod kątem ostrym do prostego (ok. 60–90°) — u klonu zwyczajnego rozpostarte niemal poziomo, u klonu polnego dokładnie w linii prostej; orzeszki wypukłe, kuliste. System korzeniowy sercowaty, głęboki, mocno zakotwiczający drzewo.

Gdzie rośnie

Gatunek rodzimy, o wyraźnie górskim i podgórskim charakterze zasięgu. W Polsce najliczniejszy w Karpatach i Sudetach, gdzie jest jednym z gatunków głównych w żyznych buczynach górskich (buczyna karpacka) i jaworzynach — zbiorowiskach na stromych, kamienistych zboczach i w wąwozach. Poza górami rośnie w żyznych lasach liściastych i grądach na pogórzu, rozproszony na nizinach; na Pomorzu i w północnej Polsce występuje głównie jako gatunek sadzony. Powszechnie sadzony w parkach, alejach, na skwerach i w zadrzewieniach przydrożnych w całym kraju; łatwo się odnawia i miejscami dziczeje, obficie obsiewając parki.

Warunki

Stanowisko od słonecznego po umiarkowanie cieniste; w młodości znosi ocienienie lepiej niż większość drzew. Gleba żyzna, głęboka, próchniczna, świeża do wilgotnej, gliniasta lub kamienisto-gliniasta, zasobna w wapń i związki mineralne; odczyn od lekko kwaśnego do zasadowego (pH ok. 5,5–7,5) — gatunek wyraźnie preferuje gleby zasobne w wapń. Nie znosi gleb suchych, jałowych, piaszczystych ani podmokłych i zabagnionych. Wymaga wysokiej wilgotności powietrza — stąd upodobanie do gór i wąwozów; źle rośnie w suchym, ciepłym i zasolonym środowisku miejskim. Mrozoodporność bardzo dobra (pełna dla warunków polskich, znosi mrozy górskie), ale młode przyrosty bywają uszkadzane przez późne przymrozki. Nie pozyskiwać soku ani liści z drzew przy ruchliwych drogach (sól drogowa, metale ciężkie) ani z drzew osłabionych, chorych czy zaatakowanych przez czerniaka jaworowego.

Surowiec

Gatunek bez zastosowania leczniczego — nie jest surowcem zielarskim ani farmakopealnym. Zastosowanie użytkowe: sok wiosenny (oskoła jaworowa) jako napój i surowiec na syrop, kwiat jako roślina miododajna (miód jaworowy w miodach wielokwiatowych), drewno rezonansowe i stolarskie, liście jako materiał kuchenny (podkładki do pieczenia, wyrób serów w tradycji karpackiej).

Termin zbioru

Sok (oskoła) — od końca lutego do początku kwietnia, przed rozwojem liści, w okresie ruszania soków, podczas ciepłych dni po mroźnych nocach; nawierca się pień na głębokość kilku centymetrów, zakłada rurkę i zbiera sok do naczynia, a po zakończeniu zbioru otwór bezwzględnie zatyka się kołkiem i zabezpiecza, by drzewo nie zostało zainfekowane. Z jednego drzewa nie pozyskiwać nadmiernych ilości i nie robić tego co roku. Kwiat — w maju, gdy zwisające grona są w pełni kwitnienia (znaczenie wyłącznie pożytkowe dla pszczół). Liść — od maja do sierpnia, młody i zdrowy, do celów kulinarnych (podkładki, wyrób serów) i zielnikowych. Nasiona (skrzydlaki) — jesienią, od września do października, wyłącznie do celów hodowlanych i nasiennych.

Skład chemiczny

Sok wiosenny: cukry proste i sacharoza (znacznie mniej niż w soku klonu cukrowego — wydajność na syrop jest niska), kwasy organiczne (jabłkowy, bursztynowy), sole mineralne (potas, wapń, magnez, mangan), niewielkie ilości aminokwasów i witamin. Liść i kora: garbniki, flawonoidy, kwasy fenolowe, śluzy — obecne, ale w ilościach niedających podstaw do zastosowania leczniczego i nieopisanych ilościowo dla tego gatunku. Nasiona i siewki: hipoglicyna A oraz jej metabolit MCPA-karnityna — związki blokujące metabolizm kwasów tłuszczowych, odpowiedzialne za ciężkie, często śmiertelne zatrucia koni (atypowa mioglobinuria pastwiskowa). Skład chemiczny jaworu nie jest opracowany pod kątem farmaceutycznym i nie należy przypisywać mu zawartości substancji czynnych na wzór innych drzew leczniczych.

Właściwości

• Gatunek bez zastosowania leczniczego. Nie jest surowcem zielarskim, nie występuje w farmakopei ani w mieszankach ziołowych, a polska medycyna ludowa nie przypisuje mu wyraźnych właściwości leczniczych — należy to napisać wprost, zamiast dorabiać mu działanie „przeciwzapalne” czy „ściągające” na podstawie samej obecności garbników. Rzeczywiste zastosowania są następujące. Sok wiosenny (oskoła) pity jest jako lekko mineralizujący, orzeźwiający napój wiosenny o wartości głównie odżywczej i nawadniającej, tradycyjnie w kuracjach wzmacniających po zimie — na tej samej zasadzie co sok brzozowy, choć jest od niego mniej ceniony; można go zagęszczać na syrop, ale wydajność jest niska. Kwiaty są cennym, wczesnym pożytkiem pszczelim — kwitną w maju i dostarczają obfitego nektaru i pyłku. Drewno jaworu — jasne, jednorodne, twarde i sprężyste — jest najwyżej cenionym w Europie drewnem rezonansowym na spody i boki skrzypiec (zwłaszcza forma „jawor falisty” o pięknym rysunku), a także surowcem stolarskim, tokarskim i na sprzęty kuchenne, bo nie zabarwia potraw. W tradycji karpackiej liście i drewno jaworu wykorzystywano przy wyrobie serów i jako podkładki pod pieczywo. Uwaga hodowlana: nasiona i siewki są silnie trujące dla koni.

Zastosowanie

Roślina nie ma zastosowania leczniczego, dlatego nie podaje się dla niej proporcji naparów, odwarów ani nalewek — nie należy takich przetworów przyrządzać, bo nie mają one uzasadnienia i nie sprawdzono ich bezpieczeństwa. Praktyczne wykorzystanie ogranicza się do soku: oskołę pije się świeżą, w ciągu 1–2 dni od pozyskania (szybko fermentuje), po 1–2 szklanki dziennie, w krótkiej wiosennej kuracji; można ją przechować krótko w lodówce lub poddać kontrolowanej fermentacji, a także zagęścić przez odparowanie do syropu — ale wymaga to bardzo dużych ilości soku, bo zawartość cukru jest niska. Sok przed spożyciem przecedzić. Liście świeże służą jako podkładki przy pieczeniu chleba i przy wyrobie serów. Nie stosować wewnętrznie nasion, siewek ani kory.

Uwagi dla zielarza

Najważniejsza umiejętność przy jaworze to nie zbiór, lecz rozpoznanie — myli się go z klonem zwyczajnym (Acer platanoides) i klonem polnym (Acer campestre). Trzy rozstrzygające cechy: (1) przełam ogonek liściowy — u klonu zwyczajnego wypływa biały sok mleczny, u jaworu nie; (2) obejrzyj spód liścia — u jaworu jest wyraźnie sinozielony, u klonu zwyczajnego jasnozielony i błyszczący; (3) obejrzyj klapy liścia — u klonu zwyczajnego kończą się cienką szczecinką, u jaworu są po prostu zaostrzone, a brzeg tępo karbowany. Dodatkowo: kora jaworu łuszczy się płatami jak u platana, kwiatostan jest zwisającym gronem (u klonu zwyczajnego — wzniesionym podbaldachem rozwijającym się przed liśćmi), a skrzydlaki rozchylone są ostrokątnie (u klonu zwyczajnego prawie poziomo, u klonu polnego w jednej linii). Przy pozyskiwaniu soku bezwzględnie zatykać otwór po nawiercie kołkiem z twardego drewna — otwarta rana jest bramą dla grzybów i drzewo można w ten sposób zabić; nie nacinać drzew młodych, cienkich ani rosnących w rezerwatach i parkach narodowych (to niedozwolone). Sok fermentuje w ciągu doby–dwóch, dlatego przerabiać go od razu. Nie mylić polskiego „jaworu” z angielskim „sycamore” w tłumaczeniach — angielska nazwa dotyczy tego samego gatunku, ale amerykański „sycamore” to platan, co bywa źródłem błędów w przepisach i literaturze.

Przeciwwskazania