Klon polny

Opis

Klon polny, zwany też paklonem, to najmniejszy z rodzimych klonów — częściej wielopniowy krzew albo drzewko na miedzy niż leśny olbrzym. Rośnie na skrajach lasów, w zaroślach, na miedzach i w żywopłotach, gdzie od wieków sadzono go jako gatunek doskonale znoszący cięcie. W zielarstwie nie ma zastosowania: nie jest surowcem farmakopealnym, nie występuje w mieszankach ziołowych i polska medycyna ludowa nie przypisuje mu wyraźnych właściwości leczniczych. Jego realna wartość to pożytek pszczeli (wczesny nektar i pyłek), sok wiosenny, twarde drewno tokarskie oraz rola przyrodnicza w zadrzewieniach śródpolnych i żywopłotach formowanych. Warto go znać przede wszystkim po to, by odróżniać go od klonu zwyczajnego i jaworu.

Wygląd

Niewielkie drzewo o wysokości 5–15 m, częściej krzew lub drzewko wielopniowe o nieregularnej, gęstej, zaokrąglonej koronie; przy formowaniu doskonale znosi cięcie i tworzy zwarte żywopłoty. Kora szarobrunatna, drobno i płytko spękana w podłużne, korkowate listewki. Cecha diagnostyczna: młode pędy i gałązki często pokryte podłużnymi, korkowymi listwami (skrzydełkami) — u pozostałych krajowych klonów tego nie ma. Pączki drobne, brunatne, przylegające, owłosione. Liście naprzeciwległe, wyraźnie mniejsze niż u innych klonów (5–10 cm), dłoniaste, zwykle pięcioklapowe (rzadziej trójklapowe), o klapach tępo zakończonych, zaokrąglonych, całobrzegich lub z kilkoma tępymi, płytkimi ząbkami — brzeg NIE jest ostro piłkowany, a klapy nie kończą się szczecinką; to główna cecha odróżniająca od klonu zwyczajnego. Zatoki między klapami zaokrąglone, płytkie. Nasada blaszki sercowata; blaszka ciemnozielona, matowa, od spodu jaśniejsza i owłosiona, jesienią przebarwia się na intensywnie żółto. Ogonek liściowy po przełamaniu wydziela niewielką ilość białego soku mlecznego (jak u klonu zwyczajnego, w odróżnieniu od jaworu). Kwiatostan to wzniesiony, luźny, owłosiony podbaldach (baldachogrono) drobnych, żółtozielonych kwiatów, rozwijający się razem z liśćmi (kwiecień–maj). Owoc to podwójny skrzydlak o skrzydełkach rozpostartych niemal dokładnie poziomo, w jednej linii prostej (ok. 180°) — cecha rozstrzygająca gatunku; orzeszki wyraźnie spłaszczone i owłosione. System korzeniowy dobrze rozwinięty, głęboki, silnie zakotwiczający.

Gdzie rośnie

Gatunek rodzimy, rozpowszechniony w Polsce, choć nigdzie nie dominujący. Rośnie w grądach, świetlistych dąbrowach, ciepłolubnych zaroślach, na obrzeżach i skrajach lasów, w zaroślach śródpolnych, na miedzach, skarpach, przy drogach polnych i w starych żywopłotach. Preferuje żyzne, ciepłe stanowiska i gleby zasobne w wapń — najliczniejszy w Polsce południowej, na wyżynach, Lubelszczyźnie i w pasie wyżyn wapiennych; ku północy i w górach coraz rzadszy, w wyższych partiach gór nie występuje. Powszechnie sadzony w żywopłotach formowanych, w zadrzewieniach śródpolnych, wzdłuż dróg i w parkach.

Warunki

Stanowisko słoneczne do umiarkowanie cienistego — jeden z najbardziej cienioznośnych klonów, dobrze rośnie jako podrost i w drugim piętrze drzewostanu. Gleba żyzna, gliniasta, próchniczna, świeża, zasobna w wapń; odczyn od obojętnego do zasadowego (pH ok. 6,0–8,0) — wyraźnie preferuje podłoża wapienne. Znosi gleby cięższe i okresowo przesuszone, jest odporny na suszę i zanieczyszczenia powietrza znacznie lepiej niż jawor i klon zwyczajny, dlatego dobrze sprawdza się w mieście. Nie znosi podłoży kwaśnych, ubogich, piaszczystych i podmokłych. Mrozoodporność pełna w warunkach polskich. Znakomicie znosi cięcie i formowanie — stąd żywopłoty. Nie pozyskiwać soku ani liści z drzew przy ruchliwych drogach i parkingach (sól drogowa, metale ciężkie) ani z żywopłotów przy polach uprawnych, na które znoszony jest oprysk.

Surowiec

Gatunek bez zastosowania leczniczego — nie jest surowcem zielarskim ani farmakopealnym. Zastosowanie użytkowe: kwiat jako wczesny pożytek pszczeli, sok wiosenny (oskoła) jako napój, drewno tokarskie i stolarskie, roślina żywopłotowa i fitomelioracyjna w zadrzewieniach śródpolnych.

Termin zbioru

Sok (oskoła) — od końca lutego do początku kwietnia, przed rozwojem liści, w okresie ruszania soków, w ciepłe dni po mroźnych nocach; nawierca się pień płytko, zakłada rurkę, a po zbiorze otwór bezwzględnie zatyka kołkiem. Klon polny jest drzewem niewielkim, więc pozyskuje się z niego mało soku i tylko z okazów grubszych — młodych i cienkich drzewek nie nacinać w ogóle. Kwiat — kwiecień–maj, w pełni kwitnienia (znaczenie wyłącznie pożytkowe dla pszczół). Liść — od maja do sierpnia, do celów zielnikowych i rozpoznawczych. Skrzydlaki — jesienią, wrzesień–październik, wyłącznie do celów nasiennych i hodowlanych. Cięcie żywopłotów — po kwitnieniu, w czerwcu, i ewentualnie drugie w sierpniu.

Skład chemiczny

Sok wiosenny: cukry proste i sacharoza w niewielkim stężeniu, kwasy organiczne, sole mineralne (potas, wapń, magnez), śladowe ilości aminokwasów. Liść i kora: garbniki, flawonoidy, kwasy fenolowe, śluzy — obecne, lecz nieoznaczone ilościowo i niedające podstaw do zastosowania leczniczego; nie należy przypisywać temu gatunkowi zawartości substancji czynnych na wzór drzew leczniczych, bo skład chemiczny klonu polnego nie jest opracowany farmaceutycznie. Nasiona zawierają olej tłusty. W przeciwieństwie do jaworu, klon polny nie jest kojarzony z hipoglicyną A i zatruciami koni, choć ostrożność wobec skrzydlaków klonów na pastwiskach pozostaje wskazana.

Właściwości

• Gatunek bez zastosowania leczniczego. Nie jest surowcem zielarskim, nie występuje w farmakopei ani w mieszankach ziołowych, a polska medycyna ludowa nie przypisuje mu ustalonych właściwości leczniczych — i nie należy mu ich dorabiać na podstawie samej obecności garbników czy flawonoidów w liściu. Rzeczywista wartość gatunku jest inna. Kwiaty stanowią wczesny, obfity pożytek pszczeli (nektar i pyłek w kwietniu i maju, gdy pożytków jest mało) — klon polny to jedna z ważniejszych roślin miododajnych zadrzewień śródpolnych. Sok wiosenny bywa pity jako lekko mineralizujący napój odżywczy, tak jak sok brzozowy czy jaworowy, ale wydajność jest niska ze względu na rozmiary drzewa. Drewno — twarde, ciężkie, jednorodne, jasnobrunatne — cenione w tokarstwie, rzeźbiarstwie i przy wyrobie drobnych przedmiotów użytkowych oraz instrumentów. Znaczenie przyrodnicze i gospodarcze: gatunek fitomelioracyjny, doskonały na żywopłoty formowane, pasy wiatrochronne i zadrzewienia śródpolne, odporny na suszę i miejskie zanieczyszczenia, dający schronienie ptakom i owadom.

Zastosowanie

Roślina nie ma zastosowania leczniczego, dlatego nie podaje się proporcji naparów, odwarów ani nalewek — nie należy takich przetworów przyrządzać, bo nie mają podstaw i nie sprawdzono ich bezpieczeństwa. Praktyczne wykorzystanie ogranicza się do soku wiosennego: oskołę pije się świeżą, w ciągu 1–2 dni od pozyskania (bardzo szybko fermentuje), po szklance dziennie, w krótkiej wiosennej kuracji; przed spożyciem przecedzić. Ze względu na niewielkie rozmiary drzewa pozyskiwanie soku ma sens tylko z grubszych okazów i w ograniczonej ilości — z młodych drzewek i z żywopłotów nie nacinać. Nie stosować wewnętrznie kory, nasion ani liści.

Uwagi dla zielarza

Klon polny rozpoznaje się pewnie po trzech cechach: (1) skrzydlaki rozpostarte poziomo, dokładnie w jednej linii (u klonu zwyczajnego rozwarte szeroko, ale nie idealnie prosto, u jaworu ostrokątnie, pod kątem 60–90°); (2) liść niewielki, o tępych, zaokrąglonych klapach i całobrzegim lub tępo karbowanym brzegu — bez szczecinek na końcach klap, którymi wyróżnia się klon zwyczajny; (3) korkowe listwy na młodych gałązkach, których pozostałe krajowe klony nie mają. Przełamany ogonek liściowy wydziela biały sok mleczny — tak jak u klonu zwyczajnego, a inaczej niż u jaworu, więc ta cecha odróżnia go od jaworu, ale nie od klonu zwyczajnego. Nie mylić go także z klonem tatarskim (Acer tataricum), który ma liście w ogóle nieklapowane lub słabo klapowane, ostro piłkowane, i czerwieniejące skrzydlaki. Uwaga praktyczna dla zbieraczy: liście klonu polnego bywają w handlu podawane jako „liść klonu” — nie ma czegoś takiego jak leczniczy liść klonu w polskim zielarstwie, i jeśli ktoś oferuje taki surowiec z przypisanym działaniem, jest to nadużycie. Przy pozyskiwaniu soku bezwzględnie zatykać otwór po nawiercie kołkiem z twardego drewna, żeby nie zainfekować drzewa. Sok fermentuje w ciągu doby — przerabiać go od razu. Sadząc żywopłot, pamiętaj, że klon polny doskonale znosi cięcie i odbija z pnia, więc formuje się go bez obaw.

Przeciwwskazania