Klon zwyczajny

Opis

Klon zwyczajny to jedno z najczęstszych drzew polskich lasów liściastych, parków i alej. W lecznictwie nie ma ustalonej pozycji — nie jest surowcem farmakopealnym i nie należy przypisywać mu działania, którego nie potwierdzono. Realne, udokumentowane zastosowanie ma wyłącznie wiosenny sok (oskoła), pozyskiwany podobnie jak z brzozy, oraz — w tradycji ludowej — młode liście stosowane zewnętrznie na otarcia. Zielarz powinien znać ten gatunek przede wszystkim po to, by nie mylić go z klonem jesionolistnym i jaworem oraz by prawidłowo nacinać drzewa na oskołę.

Wygląd

Drzewo do 25–30 m wysokości, o gęstej, kopulastej koronie i prostym pniu. Kora początkowo gładka, szarobrunatna, z wiekiem drobno, płytko spękana w podłużne bruzdy (nie łuszczy się płatami). Liście naprzeciwległe, długoogonkowe, dłoniaste, zwykle 5-klapowe, o klapach zaostrzonych i zakończonych długim, cienkim, kolczastym ostrzem; brzeg blaszki między klapami gładki, falisty, bez ząbków — to cecha diagnostyczna. Użyłkowanie dłoniaste, 5 głównych nerwów wybiegających z nasady. Ogonek liściowy po przełamaniu wydziela biały sok mleczny — najpewniejsza cecha odróżniająca od jaworu. Kwiatostan to wzniesiona, luźna wierzchotka (podbaldach) żółtozielonych kwiatów, rozwijających się przed liśćmi lub wraz z nimi, w kwietniu — drzewo w tym czasie wygląda na żółto omszone. Owoc to podwójny skrzydlak, którego skrzydełka rozstawione są niemal poziomo, pod kątem zbliżonym do 180° (u jaworu ostro, pod kątem ok. 60°). Jesienią liście przebarwiają się na jaskrawożółto. System korzeniowy sercowaty, płytki i szeroko rozpostarty.

Gdzie rośnie

Gatunek rodzimy, pospolity w całej Polsce po regiel dolny. Rośnie w grądach, żyznych buczynach, łęgach i zboczowych lasach klonowo-lipowych, zwykle jako domieszka. Bardzo częsty w nasadzeniach: parki, aleje, zieleń miejska, zadrzewienia śródpolne. Dobrze znosi warunki miejskie, dlatego drzewa przydrożne są liczne — i właśnie dlatego nie nadają się na surowiec.

Warunki

Stanowisko słoneczne do półcienistego, w młodości znosi ocienienie. Gleba żyzna, próchniczna, głęboka, świeża, gliniasta lub piaszczysto-gliniasta, o odczynie obojętnym do lekko zasadowego (pH ok. 6,0–7,5); źle rośnie na glebach kwaśnych, torfowych i trwale podmokłych. Pełna mrozoodporność w całym kraju. Znosi suszę umiarkowanie. Nie pozyskiwać soku ani liści z drzew przydrożnych, z pasów zieleni przy jezdniach, z terenów przemysłowych i miejskich — klon kumuluje metale ciężkie i sól drogową, którą zresztą sam źle znosi (brązowe, zamierające brzegi liści).

Surowiec

sok wiosenny (oskoła, Aceris succus) — surowiec pomocniczy, spożywczy; ludowo świeży liść (Aceris folium) zewnętrznie. Klon zwyczajny NIE jest rośliną leczniczą w rozumieniu farmakopealnym — nie ma monografii, nie ma standaryzowanego surowca i nie należy mu przypisywać działania leczniczego.

Termin zbioru

Sok (oskoła) — od końca lutego do początku kwietnia, w okresie ruszania soków, przed rozwojem liści, gdy dni są ciepłe, a noce mroźne; drzewo o średnicy pnia co najmniej 20–25 cm nawiercać płytko na wysokości ok. 1 m, po zbiorze otwór bezwzględnie zaczopować. Z jednego drzewa pobierać sok tylko kilka dni i nie corocznie. Liście — maj–czerwiec, młode, w pełni rozwinięte, ze zdrowych drzew, używane na świeżo. Kwiatostany — kwiecień, w pełni kwitnienia, wyłącznie jako pożytek pszczeli, nie jako surowiec zielarski.

Skład chemiczny

Sok wiosenny: cukry proste (głównie sacharoza, w mniejszej ilości glukoza i fruktoza), kwasy organiczne (m.in. jabłkowy), sole mineralne (potas, wapń, magnez, mangan), niewielkie ilości aminokwasów i witaminy C. Liście: garbniki, flawonoidy (pochodne kwercetyny i kemferolu), kwasy fenolowe, karotenoidy, śluzy w soku mlecznym. Kora: garbniki. Sok mleczny ogonków zawiera kauczukopodobne żywice. Zawartości procentowe są zmienne i zależne od drzewa oraz terminu — nie standaryzowano ich.

Właściwości

• Nie ma potwierdzonego działania leczniczego. Sok wiosenny to napój odżywczy i remineralizujący — dostarcza cukrów prostych i soli mineralnych, w tradycji ludowej stosowany jako wzmacniający „napój wiosenny” po zimie, podobnie jak sok brzozowy, przy czym jego działanie moczopędne jest zdecydowanie słabsze niż u brzozy. Liście i kora zawierają garbniki, stąd ludowe stosowanie świeżego, zmiażdżonego liścia zewnętrznie na otarcia, drobne rany i owrzodzenia goleni — działanie ściągające i osłaniające, bez dowodów klinicznych. Nie stosować jako zamiennika brzozy, wierzby ani innych surowców farmakopealnych.

Zastosowanie

Sok: pić świeży, do kilku szklanek dziennie w okresie wypływu, jako napój; szybko fermentuje, dlatego przechowywać w lodówce najwyżej 2–3 dni albo poddać go fermentacji lub zagęszczeniu (syrop klonowy powstaje z klonu cukrowego, ale zasada odparowania jest ta sama — z klonu zwyczajnego wydajność jest znacznie niższa). Liść: świeży, rozgnieciony lub sparzony okład na otarcia i drobne zranienia — zastosowanie wyłącznie ludowe, pomocnicze. Nie sporządza się z klonu naparów, odwarów ani nalewek o przeznaczeniu leczniczym; brak jest podstaw do dawkowania wewnętrznego innego niż spożywcze picie soku.

Uwagi dla zielarza

Rozpoznanie: klon zwyczajny odróżnisz od jaworu (Acer pseudoplatanus) po gładkim brzegu blaszki i długo zaostrzonych klapach (jawor ma brzeg wyraźnie karbowano-ząbkowany, klapy tępe), po korze (jawor łuszczy się płatami jak platan), po kwiatostanie (jawor ma zwisające grono, klon wzniesioną wierzchotkę) i po kącie skrzydlaków (klon ~180°, jawor ~60°). Ogonek klonu zwyczajnego wydziela biały sok mleczny — ogonek jaworu nie. Klon jesionolistny (Acer negundo) ma liście złożone, nieparzystopierzaste — nie sposób go pomylić. Oskoła: nacinaj wyłącznie zdrowe, grube drzewa, otwór wierć płytko (1–2 cm w drewno), po zakończeniu zbioru bezwzględnie zatkaj kołkiem z tego samego gatunku drewna lub woskiem — otwarty otwór jest bramą dla grzybów. Nie pobieraj soku z drzew młodych, chorych ani rosnących w pasie drogowym. Nie ma sensu suszyć liści klonu „na zapas” — surowiec bezwartościowy i tak nie ma zastosowania.

Przeciwwskazania