Nepeta cataria
Szarozielona bylina jasnotowatych o cytrynowo-miętowym zapachu, uspokajająca, napotna i wiatropędna; słynna z działania pobudzającego na koty.
Kocimiętka znana jest głównie z tego, że doprowadza koty do euforii — ale w zielarstwie ma własne, całkiem solidne miejsce jako łagodny surowiec uspokajający, napotny i rozkurczowy. Jest krewną mięty i melisy, o zapachu pośrednim między nimi, z wyraźną nutą cytrynową i lekko „mydlaną”. W Polsce spotyka się ją zdziczałą na przychaciach i przydrożach — to relikt dawnych upraw przyklasztornych. Surowcem jest ziele zbierane w pełni kwitnienia. Zioło niekłopotliwe, dobrze tolerowane, choć nie należy do najsilniejszych.
Bylina wysokości 40–100 (do 120) cm, o pokroju sztywnym, wzniesionym, silnie rozgałęzionym i krzaczastym; cała roślina szarozielona lub siwozielona od gęstego, krótkiego, miękkiego owłosienia — to odróżnia ją od zielonych, prawie nagich mięt. Łodyga wyraźnie czterokanciasta (jak u wszystkich jasnotowatych), wzniesiona, gęsto biało owłosiona, rozgałęziająca się w górnej połowie. Liście naprzeciwległe, ogonkowe, sercowato-jajowate lub trójkątno-jajowate, o nasadzie sercowatej, zaostrzonym wierzchołku i brzegu grubo, tępo karbowano-piłkowanym; blaszka z wierzchu szarozielona, od spodu wyraźnie biaława lub siwa od gęstego kutneru, wyraźnie siateczkowato użyłkowana. Roztarte pachną ostro, cytrynowo-miętowo, z nutą kamforową. Kwiatostan to gęste, wielokwiatowe nibyokółki skupione na szczytach pędów w zbite, kłosokształtne lub baldachokształtne wierzchotki (grono okółków) — u samego szczytu okółki są ściśnięte, niżej rozsunięte. Kwiaty drobne, dwuwargowe, białe lub bladoróżowe, z wyraźnymi purpurowymi lub karminowymi kropkami i plamkami na dolnej, trójłatkowej wardze — to cecha diagnostyczna. Kielich rurkowaty, owłosiony, o pięciu ostrych, szydlastych ząbkach. Owoc to rozłupnia rozpadająca się na cztery gładkie, brunatne rozłupki. Kłącze krótkie, korzenie wiązkowe.
W Polsce gatunek obcy, zadomowiony (kenofit/archeofit) — nie jest rodzimy, przywędrował z uprawy, a dziś rośnie zdziczały na całym niżu, choć rozproszony i nigdzie nie masowy. Spotykany na przychaciach, ruderaliach, przydrożach, miedzach, przy płotach, na nasypach, gruzowiskach, w zaroślach i na obrzeżach wsi — typowo w miejscach ludzkiego osadnictwa, dawnych ogrodów i klasztorów. Pochodzi z Europy Południowej, Azji Zachodniej i Środkowej. Powszechnie uprawiany w ogrodach ziołowych i przydomowych — i to uprawa jest głównym źródłem surowca.
Stanowisko słoneczne, ciepłe, przewiewne; w półcieniu rośnie, ale ma mniej olejku i słabszy zapach. Gleba przepuszczalna, umiarkowanie żyzna, raczej sucha niż wilgotna, piaszczysto-gliniasta lub próchniczna, dobrze zdrenowana; nie znosi gleb ciężkich, zlewnych i podmokłych — zimą gnije w mokrym podłożu szybciej, niż marznie. Odczyn obojętny do lekko zasadowego (pH ok. 6,5–7,5), lubi wapń. Odporna na suszę. Mrozoodporność dobra w całej Polsce (wytrzymuje mrozy rzędu −25 °C), pod warunkiem suchego stanowiska; w miejscu wilgotnym wypada zimą. Rozmnażanie z nasion (wysiew wiosną) lub z podziału kęp. Uwaga praktyczna: koty potrafią doszczętnie zgnieść i wytarzać młode rośliny — świeżo posadzone warto osłonić siatką. Nie zbierać z przydroży (kocimiętka lubi pobocza!), gruzowisk, terenów przemysłowych i miejsc opryskiwanych herbicydami.
ziele (Nepetae herba, Nepetae cataria herba); rzadziej sam liść i szczyty kwitnące
Ziele — od lipca do września, w pełni kwitnienia, gdy rozwinęła się większość kwiatów w szczytowych okółkach; wtedy zawartość olejku eterycznego jest najwyższa. Ścinać wierzchołkowe, ulistnione i kwitnące pędy długości 20–30 cm, tuż nad zdrewniałą częścią, w słoneczny dzień po obeschnięciu rosy, przed południem — po deszczu i w upalne popołudnie olejek jest uboższy. Roślina odbija po ścięciu, więc w ciepłe lato można zebrać drugi pokos we wrześniu. Sam liść — od czerwca, na bieżąco do użytku świeżego (herbatka, przyprawa). Nie zbierać pędów zdrewniałych, bezlistnych ani przekwitłych, z zawiązanymi owocami — surowiec jest wtedy bezwartościowy.
Olejek eteryczny, w którym dominują nepetalaktony (izomery cis-trans i trans-cis) — irydoidy odpowiadające zarówno za charakterystyczny zapach, jak i za osławiony wpływ na koty (działają na ich narząd lemieszowy) oraz za działanie odstraszające owady; obok nich karwakrol, tymol, geraniol, cytronelol, pulegon, nerol, kariofilen i inne monoterpeny. Ponadto ziele zawiera: garbniki, gorycze, kwasy fenolowe (rozmarynowy, kawowy, chlorogenowy), flawonoidy (glikozydy apigeniny, luteoliny), triterpeny, śluzy, kwasy organiczne i sole mineralne. Skład olejku i jego udział są zmienne — zależą od chemotypu, stanowiska i terminu zbioru; nie należy opierać się na jednej liczbie.
Napar: 1–2 łyżeczki suszonego ziela na szklankę wrzątku, parzyć 10–15 minut ZAWSZE pod przykryciem (olejek jest lotny), pić 2–3 razy dziennie; wieczorem — na uspokojenie i sen, po posiłku — na wzdęcia i kolki. Przy przeziębieniu: gorący napar (można z miodem i sokiem malinowym) pić w łóżku, na noc, żeby się spocić — 2–3 razy dziennie. Dla dzieci: słabszy napar (pół łyżeczki na szklankę), kilka łyżek dziennie; kocimiętka należy do surowców łagodnych, ale u małych dzieci zawsze skonsultuj z pediatrą. Nalewka: 100 g suchego ziela na 0,5 l alkoholu 40–45%, macerować 2 tygodnie w cieple; 1 łyżeczka na wodzie 2 razy dziennie. Mieszanki: z melisą i chmielem (bezsenność), z rumiankiem i miętą (nerwowy żołądek), z lipą i czarnym bzem (napotnie w przeziębieniu), z kozłkiem (silniejsze uspokojenie). Kulinarnie: młode liście jako przyprawa o miętowo-cytrynowym aromacie. Zewnętrznie: napar do okładów na stłuczenia; świeże, roztarte ziele albo rozcieńczony olejek jako repelent na komary. Olejku eterycznego nie stosować wewnętrznie.
Suszenie: w cieniu, w przewiewie, w temperaturze do 35 °C — powyżej olejek ulatnia się i ziele traci zapach, a z nim wartość. Suszyć rozłożone cienką warstwą albo w małych, luźno związanych pęczkach zawieszonych kwiatostanami w dół. Dobrze wysuszone ziele zachowuje szarozieloną barwę, liście łamią się z szelestem, a po roztarciu w palcach mocno pachnie cytrynowo-miętowo. Surowiec zbrunatniały, bezwonny albo pachnący sianem = przesuszony lub stary, do wyrzucenia. Przechowywać do 12 miesięcy w szczelnych, ciemnych, szklanych naczyniach — w papierowej torbie zapach ucieka w kilka tygodni. UWAGA PRAKTYCZNA: susz kocimiętki trzeba chronić przed kotami równie skutecznie jak przed wilgocią — potrafią rozbić słoik. Rozpoznanie i pomyłki: kocimiętkę właściwą (Nepeta cataria) odróżnisz od popularnej ogrodowej kocimiętki Faassena (Nepeta × faassenii) — tamta jest niższa, o wąskich, drobnych liściach i intensywnie niebieskofioletowych kwiatach, uprawiana wyłącznie ozdobnie i nie jest surowcem zielarskim. Od mięt (Mentha spp.) różni się szarym, filcowatym owłosieniem, sercowatą nasadą liścia i białymi kwiatami w purpurowe kropki (mięty mają kwiaty liliowe i liście zielone). Od melisy — pokrojem sztywnym, wyższym, i innym, ostrzejszym zapachem. Uprawa jest łatwa: roślina sama się wysiewa i potrafi się rozłazić po ogrodzie, ale bywa krótkowieczna — warto odnawiać kępy co 3–4 lata.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.