Kokoryczka wielokwiatowa

Opis

Kokoryczka wielokwiatowa to bylina cienistych lasów liściastych, dawniej ceniona w zielarstwie ludowym pod nazwą „pieczęć Salomona” — od okrągłych blizn po obumarłych pędach, znaczących kłącze niczym odciski pieczęci. Surowcem jest kłącze, bogate w saponiny steroidowe i śluzy; zewnętrznie stosowane na stłuczenia i trudno gojące się rany, wewnętrznie tylko przez doświadczonych praktyków i w małych dawkach. Roślina zawiera również glikozydy o działaniu na serce, a jej granatowoczarne jagody są trujące i bywają mylone przez dzieci z borówką. W polskim zielarstwie współczesnym surowiec zszedł na margines — używa się go głównie zewnętrznie.

Wygląd

Bylina wysokości 30–90 cm, o pędzie nagim, obłym (nie kanciastym), łukowato wygiętym i pochylonym w jedną stronę. Liście skrętoległe, ustawione dwustronnie wzdłuż łuku pędu, siedzące lub obejmujące, eliptyczne do jajowatolancetowatych, całobrzegie, o wyraźnym równoległym (łukowatym) użyłkowaniu, spodem sinozielone. Kwiaty zwisają w kątach liści po 2–5 (najczęściej 3–5) na wspólnej szypułce — to główna cecha odróżniająca od kokoryczki wonnej, u której kwiaty są pojedyncze lub po dwa. Kwiat rurkowaty, dzwonkowaty, biały z zielonkawymi ząbkami na szczycie, przewężony pośrodku, bezwonny; wewnątrz rurki nitki pręcików owłosione. Owoc — kulista jagoda, początkowo zielona, dojrzała granatowoczarna z niebieskawym nalotem. Kłącze poziome, grube, białawe, mięsiste, pokryte okrągłymi bliznami po pędach z lat ubiegłych („pieczęcie Salomona”).

Gdzie rośnie

Gatunek pospolity w całej Polsce, od nizin po regiel dolny. Rośnie w cienistych i wilgotnych lasach liściastych i mieszanych — w grądach, buczynach, łęgach, w żyznych zaroślach i zadrzewieniach śródpolnych. Wymaga gleb próchnicznych, w miarę zasobnych; unika stanowisk suchych i silnie kwaśnych. Częstsza i bujniejsza niż kokoryczka wonna, która wybiera miejsca widniejsze i suchsze.

Warunki

Stanowisko cieniste do półcienistego, osłonięte od wiatru. Gleba żyzna, próchniczna, świeża do wilgotnej, przepuszczalna, o odczynie od lekko kwaśnego do obojętnego (pH ok. 5,5–7,0). W pełnym słońcu liście przypalają się i roślina wypada. Bylina w pełni mrozoodporna, w Polsce zimuje bez okrywy; rozmnaża się przez podział kłącza wczesną wiosną lub jesienią. Nie zbierać w pobliżu dróg, składowisk i terenów przemysłowych; nie zbierać na terenie parków narodowych i rezerwatów. Ze względu na wolne odnawianie się kłączy w naturze pozyskiwać wyłącznie oszczędnie lub z uprawy.

Surowiec

kłącze (Polygonati rhizoma), rzadziej ziele; owoce są trujące i nie stanowią surowca

Termin zbioru

Kłącze — jesienią, po zaschnięciu części nadziemnej (wrzesień–październik), lub bardzo wczesną wiosną przed ruszeniem wegetacji (marzec–kwiecień), gdy substancje zapasowe i saponiny są w kłączu najobficiej zgromadzone. Kopać widłami, otrząsnąć z ziemi, umyć w zimnej wodzie, obciąć korzenie przybyszowe i pozostałości pędów, grubsze kłącza pokroić wzdłuż lub w plastry. Ziele (rzadko używane) — w pełni kwitnienia, w maju–czerwcu, w suchy dzień po obeschnięciu rosy. Owoców się nie zbiera.

Skład chemiczny

Kłącze: saponiny steroidowe (m.in. pochodne diosgeniny), śluzy, skrobia, fruktany, kwas chelidonowy, flawonoidy, garbniki, alantoina, sole mineralne. W całej roślinie, a zwłaszcza w owocach, występują glikozydy o działaniu nasercowym typu konwalarynowego oraz saponiny drażniące błony śluzowe. Owoce dodatkowo zawierają związki wymiotne i przeczyszczające.

Właściwości

• Kłącze działa przeciwzapalnie, ściągająco, powlekająco i zmiękczająco (śluzy), przyśpiesza wchłanianie wynaczynionej krwi — stąd tradycyjne zastosowanie zewnętrzne na stłuczenia, krwiaki, obrzęki pourazowe i trudno gojące się rany. Saponiny nadają mu działanie wykrztuśne i drażniące. W dawnym lecznictwie ludowym stosowano je pomocniczo w dolegliwościach reumatycznych i przy przewlekłym nieżycie oskrzeli. Świeży sok z kłącza ma działanie drażniące skórę. Cała roślina, zwłaszcza owoce, działa toksycznie: wymiotnie, przeczyszczająco i na mięsień sercowy.

Zastosowanie

Surowiec silnie działający — nie nadaje się do samodzielnego stosowania wewnętrznego. Wewnętrznie kokoryczka bywa składnikiem gotowych preparatów wykonywanych przez wykwalifikowanego zielarza lub aptekę i tylko tam należy jej szukać; nie podaje się jej we własnych naparach i nalewkach. Tradycyjne zastosowanie zewnętrzne: okłady z rozdrobnionego świeżego kłącza lub kleiku z suszonego surowca na stłuczenia, siniaki i obrzęki pourazowe — kleik przygotowuje się, zalewając rozdrobniony susz zimną wodą i pozostawiając do napęcznienia, następnie zagrzewając i nakładając letni na płótnie. Okładów nie stosować na przerwaną skórę ani na rany otwarte, bo saponiny działają drażniąco. Owoce są trujące — nie stosuje się ich w żadnej postaci.

Uwagi dla zielarza

Kłącze suszyć powoli w temperaturze do 40–45 °C, w przewiewie; grube sztuki koniecznie przekroić wzdłuż, inaczej zapleśnieją w środku. Dobrze wysuszony surowiec jest lekki, żółtawobiały w przekroju, łamliwy, o słabym mdłym zapachu i słodkawo-drapiącym smaku; surowiec szary, zbrunatniały lub o stęchłym zapachu odrzucić. Przechowywać w szczelnych naczyniach, do 1 roku — śluzy chłoną wilgoć i surowiec łatwo pleśnieje. Odróżnienie od kokoryczki wonnej (P. odoratum): u wielokwiatowej pęd jest obły, kwiaty bezwonne i zebrane po 3–5 w pęczkach, nitki pręcików owłosione; u wonnej pęd jest kanciasty, kwiaty pachnące i wyrastają pojedynczo lub po dwa. Największe ryzyko pomyłki w stanie wegetatywnym: młode pędy kokoryczki bywają mylone z liśćmi konwalii majowej i czosnku niedźwiedziego — kokoryczka ma jedną łukowatą łodygę z liśćmi wzdłuż niej, konwalia dwa liście wprost z ziemi, a czosnek niedźwiedzi wyraźny czosnkowy zapach po roztarciu liścia. Zbierając na własne potrzeby, zostawiaj w płacie co najmniej połowę kłączy — gatunek odnawia się wolno.

Przeciwwskazania