Kokoryczka wonna

Opis

Kokoryczka wonna to bliska krewna kokoryczki wielokwiatowej, od której różni się kanciastą łodygą i pachnącymi kwiatami wyrastającymi pojedynczo lub parami. Rośnie w widniejszych i suchszych miejscach — w borach sosnowych, na zboczach i skrajach lasów. Jej kłącze było dawniej najczęściej używanym surowcem spośród kokoryczek, znanym jako radix sigilli Salomonis; zawiera saponiny steroidowe, śluzy i alantoinę, przez co przyśpiesza wchłanianie krwiaków i gojenie tkanek. Roślina jest jednak silnie działająca, a jej czarnogranatowe owoce trujące, dlatego dzisiejsze zastosowanie ogranicza się praktycznie do okładów i preparatów sporządzanych fachowo.

Wygląd

Bylina wysokości 15–60 cm. Łodyga naga, wyraźnie kanciasta (żeberkowana) — po przetoczeniu w palcach wyczuwa się kanty; łukowato wygięta, pochylona. Liście skrętoległe, ustawione dwustronnie, siedzące, eliptyczne do jajowatych, całobrzegie, o łukowatym równoległym użyłkowaniu, spodem sinawe. Kwiaty zwisają w kątach liści pojedynczo lub po dwa (rzadko po trzy) — cecha diagnostyczna wobec kokoryczki wielokwiatowej. Kwiat rurkowato-dzwonkowaty, długości ok. 2 cm, biały z zielonymi ząbkami, nieprzewężony pośrodku, wyraźnie pachnący; nitki pręcików nagie lub tylko szorstkie. Owoc — kulista jagoda, dojrzała granatowoczarna z sinym nalotem. Kłącze poziome, mięsiste, białawe, z okrągłymi wklęsłymi bliznami po pędach z lat ubiegłych, przypominającymi odciski pieczęci.

Gdzie rośnie

Gatunek pospolity w całej Polsce, częstszy na glebach lżejszych, wapiennych i piaszczystych. Rośnie w widnych lasach — borach sosnowych i mieszanych, dąbrowach świetlistych, w zaroślach, na skrajach lasu, murawach kserotermicznych, zboczach i skarpach, także w górach po regiel dolny. W przeciwieństwie do kokoryczki wielokwiatowej wybiera stanowiska suchsze i jaśniejsze.

Warunki

Stanowisko półcieniste, znosi też miejsca dość widne. Gleba przepuszczalna, piaszczysto-gliniasta lub kamienista, umiarkowanie żyzna, świeża do suchej, o odczynie obojętnym do zasadowego (pH ok. 6,5–7,8); dobrze rośnie na podłożu wapiennym. Pełna mrozoodporność w warunkach polskich, nie wymaga okrywania. Rozmnaża się przez podział kłączy wczesną wiosną lub po zaschnięciu pędów. Nie zbierać przy drogach, na terenach przemysłowych ani w rezerwatach i parkach narodowych; ze względu na wolne odrastanie kłączy pobierać oszczędnie, najlepiej z uprawy.

Surowiec

kłącze (Polygonati rhizoma, dawniej radix Sigilli Salomonis); owoce trujące — nie są surowcem

Termin zbioru

Kłącze — jesienią po zamarciu pędów (wrzesień–październik) lub wczesną wiosną przed rozwojem liści (marzec–kwiecień); wtedy zawartość substancji zapasowych i saponin jest najwyższa. Wykopywać widłami, aby nie łamać kłączy, otrząsnąć z ziemi, szybko umyć w zimnej wodzie, oczyścić z korzeni przybyszowych, grubsze sztuki pokroić wzdłuż. Ziele — sporadycznie, w pełni kwitnienia (maj–czerwiec), po obeschnięciu rosy. Owoców nie zbiera się w ogóle.

Skład chemiczny

Kłącze: saponiny steroidowe (pochodne diosgeniny i sarsapogeniny), śluzy, alantoina, skrobia i fruktany, kwas chelidonowy, flawonoidy, garbniki, kwasy fenolowe, sole mineralne. W całej roślinie, a przede wszystkim w owocach, obecne są glikozydy o działaniu nasercowym typu konwalarynowego oraz saponiny silnie drażniące błony śluzowe.

Właściwości

• Kłącze działa przeciwzapalnie, ściągająco, powlekająco i przyśpieszająco na gojenie; alantoina pobudza ziarninowanie i naskórkowanie, a śluzy łagodzą podrażnienia. Klasyczne zastosowanie ludowe to okłady na stłuczenia, krwiaki, obrzęki pourazowe, zesztywnienia stawowe i trudno gojące się rany. Saponiny nadają działanie wykrztuśne i drażniące przewód pokarmowy. Dawniej stosowano surowiec pomocniczo w dolegliwościach reumatycznych i przewlekłym nieżycie oskrzeli. Roślina, a szczególnie jej owoce, działa toksycznie — wymiotnie, przeczyszczająco i na serce.

Zastosowanie

Surowiec silnie działający — nie nadaje się do samodzielnego stosowania wewnętrznego, nie sporządzaj z niego napojów, naparów ani nalewek do picia. Wewnętrznie kokoryczka może wystąpić wyłącznie w preparatach przygotowanych przez aptekę lub doświadczonego zielarza. Tradycyjne użycie zewnętrzne: papka ze świeżego, utartego kłącza albo kleik z suszu (rozdrobniony surowiec zalać zimną wodą, pozostawić do napęcznienia, następnie krótko podgrzać) nakładana letnia na płótnie na stłuczenia, siniaki i bolesne obrzęki, na 20–30 minut. Nie stosować na skórę uszkodzoną i rany otwarte — saponiny działają drażniąco. Owoce są trujące i nie mają żadnego zastosowania.

Uwagi dla zielarza

Kłącze suszyć powoli, w temperaturze do 40–45 °C, w cieniu i dobrym przewiewie; grubsze sztuki bezwzględnie przekroić wzdłuż, bo w całości zaparzają się i pleśnieją. Dobry surowiec jest lekki, w przekroju żółtawobiały, łamliwy, o mdłym zapachu i słodkawym, drapiącym w gardle smaku; sztuki szare, plamiste lub o stęchłym zapachu wyrzucić. Przechowywać w szczelnych, ciemnych naczyniach nie dłużej niż rok — śluzy chłoną wilgoć. Rozpoznanie w terenie: kokoryczka wonna ma kanciastą łodygę i pachnące kwiaty po 1–2, kokoryczka wielokwiatowa łodygę obłą i bezwonne kwiaty po 3–5. Przed kwitnieniem pędy kokoryczek bywają mylone z konwalią majową i czosnkiem niedźwiedzim — konwalia wypuszcza dwa liście wprost z ziemi bez łodygi, czosnek niedźwiedzi po roztarciu liścia wyraźnie pachnie czosnkiem. Pracując ze świeżym kłączem, używaj rękawiczek.

Przeciwwskazania