Kola (kolowiec)

Opis

Kolowiec to wiecznie zielone drzewo z wilgotnych lasów Afryki Zachodniej, którego nasiona — zwane w handlu orzechami kola — od wieków żuje się w Afryce dla zniesienia zmęczenia i głodu. W lecznictwie europejskim surowiec wszedł do farmakopei jako środek pobudzający ośrodkowy układ nerwowy i wspomagający pracę serca, a przełomu XIX i XX wieku był bazą toników i win kondycyjnych. Kofeina występuje tu częściowo związana z garbnikami, przez co uwalnia się wolniej niż z kawy i działa łagodniej, ale dłużej. Wraz z guaraną i mate stanowi trzon grupy surowców kofeinowych innych niż kawa i herbata. Do Polski trafia wyłącznie jako import — jako całe nasiona, susz krojony, proszek lub wyciąg.

Wygląd

Wiecznie zielone drzewo wysokości 10–20 m, o rozłożystej, gęstej koronie i prostym pniu. Liście skrętoległe, pojedyncze, skórzaste, całobrzegie, podłużnie eliptyczne do odwrotnie jajowatych, długości 15–30 cm, z wyraźnym, długim wierzchołkiem i falistą blaszką; wierzch ciemnozielony i błyszczący (stąd nitida), użyłkowanie pierzaste z wyraźnym nerwem głównym i licznymi nerwami bocznymi, ogonek zgrubiały u nasady. Kwiaty rozdzielnopłciowe, bezpłatkowe, zebrane w rozgałęzione wiechy wyrastające w kątach liści i na starszych gałęziach; kielich dzwonkowaty, 5-działkowy, kremowożółty z purpurowym lub czerwonym żyłkowaniem w środku. Owoc zbiorowy — 3–5 grubych, zdrewniałych, guzowatych mieszków długości 10–20 cm, zebranych gwiaździście; każdy mieszek pęka wzdłuż szwu i zawiera 2–14 nasion. Nasiona duże (2–4 cm), mięsiste, białawe, różowe do czerwonobrunatnych, złożone z dwóch grubych liścieni (u C. nitida — dwa liścienie, co odróżnia gatunek od C. acuminata, która ma ich 4–6); po wysuszeniu twardnieją, ciemnieją do czerwonobrunatnych i mają charakterystyczną, nierówną powierzchnię przełamu. System korzeniowy palowy, głęboki.

Gdzie rośnie

Gatunek pochodzi z wilgotnych lasów równikowych Afryki Zachodniej — Sierra Leone, Liberii, Wybrzeża Kości Słoniowej, Ghany i Nigerii, gdzie rośnie w niższej warstwie lasu deszczowego i jest szeroko uprawiany na plantacjach. Rozpowszechniony wtórnie w Ameryce Środkowej i Południowej (Brazylia, Jamajka, Karaiby) oraz w Indonezji. W Polsce nie rośnie i nie ma szans przetrwać poza szklarnią. Do kraju trafia jako surowiec importowany, głównie z Nigerii, Ghany i Wybrzeża Kości Słoniowej, przez hurtownie zielarskie i firmy suplementowe — najczęściej już w postaci sproszkowanego nasienia lub standaryzowanego wyciągu.

Warunki

Roślina strefy równikowej: wymaga temperatury całorocznie powyżej 20 °C, wysokiej wilgotności powietrza i opadów rzędu 1200–2500 mm rocznie rozłożonych na cały rok. Nie znosi mrozu ani nawet krótkiego chłodu — całkowicie nieodporna na warunki polskie, uprawa gruntowa w naszym klimacie niemożliwa. Gleba głęboka, próchniczna, dobrze przepuszczalna, wilgotna, o odczynie lekko kwaśnym (pH ok. 5,0–6,5). W młodości wymaga ocienienia, dorosłe drzewa znoszą pełne słońce. Ponieważ surowiec pochodzi wyłącznie z importu, kwestia „gdzie nie zbierać” dotyczy nie stanowiska, lecz źródła: nie kupować orzechów kola niewiadomego pochodzenia, sprzedawanych luzem bez deklaracji gatunku i bez badania na pleśnie — surowiec bogaty w skrobię i wilgoć łatwo pleśnieje w transporcie, a kolowiec bywa zanieczyszczony mykotoksynami.

Surowiec

nasienie, pozbawione łupiny nasiennej (Colae semen), w handlu jako „orzech kola”; z niego sporządza się sproszkowany surowiec i wyciągi

Termin zbioru

Nasiona: zbiór owoców w porze suchej po dojrzeniu mieszków (w Afryce Zachodniej głównie od października do stycznia, przy nawodnieniu — także drugi zbiór wiosenny). Mieszki ścina się z drzewa, składuje kilka dni do zmięknięcia, po czym wyłuskuje nasiona i usuwa cienką łupinę nasienną. Do żucia używa się nasion świeżych, przechowywanych w wilgotnych liściach; do celów zielarskich nasiona dzieli się na liścienie i suszy — najpierw krótko na słońcu, potem w cieniu przy dobrym przewiewie, aż do pełnej twardości. Świeże nasiona są białoróżowe; podczas suszenia utleniają się i brunatnieją — to normalne i nie świadczy o wadzie surowca. Surowiec do Polski dociera już wysuszony; zbiór własny nie wchodzi w grę.

Skład chemiczny

Główne: alkaloidy purynowe — kofeina (surowiec jest jednym z najbogatszych w kofeinę materiałów roślinnych, zawiera jej wyraźnie więcej niż ziarno kawy), w mniejszej ilości teobromina i śladowo teofilina. Znaczna część kofeiny występuje w postaci związanej z garbnikami (kompleksy kofeinowo-katechinowe), z których uwalnia się stopniowo w przewodzie pokarmowym. Ponadto: garbniki katechinowe (katechina, epikatechina), procyjanidyny, fenolokwasy (kwas chlorogenowy), czerwony barwnik fenolowy zwany kolaczerwienią powstający przy suszeniu, fitosterole, skrobia (znaczna część masy nasienia), cukry, białka, sole mineralne. Wyciągi handlowe standaryzuje się na zawartość kofeiny.

Właściwości

• Surowiec pobudzający ośrodkowy układ nerwowy (stimulans, psychoanaleptyk): znosi senność, zmęczenie fizyczne i psychiczne, poprawia koncentrację i wydolność wysiłkową, zmniejsza subiektywne odczuwanie głodu. Działa tonizująco na mięsień sercowy i pobudza ośrodek oddechowy (typowe działanie metyloksantyn), zwiększa diurezę, przyspiesza perystaltykę. Dzięki związaniu kofeiny z garbnikami działanie narasta wolniej i utrzymuje się dłużej niż po kawie, rzadziej daje gwałtowny „skok i spadek”. Garbniki nadają surowcowi dodatkowe działanie ściągające, przez co kola bywała używana ludowo przy biegunkach. Tradycyjnie stosowany w rekonwalescencji, przy wyczerpaniu, przemęczeniu i obniżonym napięciu psychofizycznym, a także jako składnik preparatów wspomagających odchudzanie (efekt termogeniczny i anorektyczny kofeiny). Nie jest to środek leczący przyczynę zmęczenia — działa objawowo i nie zastępuje snu.

Zastosowanie

Sproszkowane nasienie: zwyczajowo stosuje się je w dawkach kilkugramowych na dobę, rozdzielonych na 2–3 porcje, popijanych wodą lub zmieszanych z miodem; ze względu na wysoką i zmienną zawartość kofeiny nie należy przekraczać dawek podanych przez producenta na opakowaniu. Odwar: rozdrobniony surowiec (ok. 1–2 g na szklankę) gotować 5–10 minut pod przykryciem, odstawić 10 minut, przecedzić; pić rano lub przed wysiłkiem, nie po południu. Nalewka i wyciąg płynny: stosować wyłącznie według dawkowania producenta — wyciągi bywają wielokrotnie mocniejsze od surowca sypkiego. Zwyczajowo nie stosuje się kola przewlekle: kurację prowadzi się doraźnie lub w cyklach kilkutygodniowych, z przerwami, bo przy stałym używaniu rozwija się tolerancja, a po odstawieniu bóle głowy i senność (typowy zespół odstawienny kofeiny). Sumować całą dobową kofeinę z innych źródeł (kawa, herbata, guarana, mate, napoje energetyzujące, leki przeciwbólowe z kofeiną) — łatwo o przedawkowanie przez nakładanie się źródeł. Nie podawać dzieciom i młodzieży.

Uwagi dla zielarza

Surowiec kupuj u dostawcy podającego gatunek — w handlu miesza się Cola nitida i Cola acuminata; można je odróżnić po liczbie liścieni: nitida ma dwa duże, gładko rozpadające się liścienie, acuminata cztery do sześciu mniejszych. Dobry surowiec jest twardy, ciężki, o czerwonobrunatnej barwie i wyraźnie gorzkim, ściągającym smaku; przełam matowy, bez pleśniowego zapachu i bez białych nalotów. Zapach stęchły, zbutwiały lub ziemisty i miękka konsystencja to sygnał zawilgocenia i pleśni — taki surowiec odrzuć bez wahania, jest to najczęstszy problem z kolą w handlu detalicznym. Przechowywać w szczelnym naczyniu, w suchym, chłodnym miejscu, z dala od światła; sproszkowana kola szybko traci moc i chłonie wilgoć, dlatego mielić dopiero przed użyciem, a proszek zużyć w ciągu kilku miesięcy. Ciemnienie i czerwienienie surowca podczas suszenia (kolaczerwień) jest naturalne. Mieszanki: łączy się z gorzknikiem, damianą i żeń-szeniem w preparatach tonizujących, z guaraną i mate w mieszankach pobudzających (ale wtedy pilnuj sumarycznej kofeiny), z melisą i głogiem — nie, bo kierunki działania się znoszą. Typowy błąd: traktowanie kola jak łagodnego „ziółka” i zalewanie łyżki surowca na szklankę jak rumianku — to surowiec silnie kofeinowy, dawkuje się go gramami, nie łyżkami. Drugi błąd: picie wieczorem — bezsenność gwarantowana.

Przeciwwskazania