Komonica zwyczajna

Opis

Komonica zwyczajna to jedna z najpospolitszych roślin motylkowatych polskich łąk, poboczy i muraw — rozpoznawalna po pęczkach złocistożółtych kwiatów, często czerwono nabiegłych w pąku, i po charakterystycznych, rozstawionych promieniście strąkach, przypominających ptasią stopę. Jest przede wszystkim rośliną pastewną i wybitnie miododajną, a nie leczniczą: w polskim zielarstwie ma znaczenie marginalne. Tradycja ludowa przypisywała zielu i kwiatom łagodne działanie uspokajające, przypisywane obecnym w roślinie flawonoidom i śladom związków cyjanogennych, jednak surowiec nie jest dziś przedmiotem obrotu zielarskiego ani nie ma monografii farmakopealnej. Warto ją znać przede wszystkim jako gatunek wskaźnikowy łąk i cenną roślinę pożytkową.

Wygląd

Bylina wysokości 10–40 cm, o pokroju rozesłanym lub podnoszącym się, tworząca luźne kępy. Łodygi liczne, cienkie, w przekroju obłe do lekko kanciastych, pełne w środku (nie puste — odróżnia to komonicę zwyczajną od komonicy błotnej, L. pedunculatus, o łodydze rurkowatej), nagie lub słabo owłosione. Liście złożone z pięciu listków, ale ustawionych podstępnie: trzy górne listki tworzą pozorną trójlistkową blaszkę na krótkim ogonku, a dwa dolne, przylistkowate, przylegają tuż przy łodydze i wyglądają jak przylistki — to główna cecha rozpoznawcza rodzaju. Listki jajowate do odwrotnie jajowatych, całobrzegie, pojedynczo unerwione. Kwiatostan: baldaszkowata główka na długiej szypule, złożona z 2–7 (najczęściej 3–6) kwiatów motylkowych barwy złocistożółtej, w pąku i po przekwitnieniu często pomarańczowo lub czerwono nabiegłych; u nasady główki wyrastają trzy listki przykwiatostanowe. Owoc: wąski, walcowaty, prosty strąk długości 2–3 cm, ciemnobrunatny do czarnego po dojrzeniu; strąki z jednej główki rozchylają się promieniście na boki, tworząc układ przypominający ptasią stopę lub rogi — stąd łacińskie corniculatus i ludowe „kurze pazurki”. Nasiona drobne, kuliste, oliwkowobrunatne. System korzeniowy palowy, głęboki, z brodawkami korzeniowymi wiążącymi azot.

Gdzie rośnie

Gatunek pospolity w całej Polsce, od nizin po piętro alpejskie w Tatrach. Rośnie na łąkach świeżych i suchych, pastwiskach, murawach, w widnych zaroślach, na przydrożach, wałach, skarpach kolejowych, nasypach, ugorach i przydrożnych trawnikach. Wybitnie odporna na wydeptywanie i wypas. Chętnie wysiewana w mieszankach traw pastewnych i w mieszankach do obsiewu skarp i rekultywacji terenów zdegradowanych.

Warunki

Stanowisko słoneczne, znosi półcień. Gleba przepuszczalna, od piaszczystej po gliniastą, także uboga, kamienista i wapienna; nie wymaga nawożenia azotem, bo wiąże azot atmosferyczny. Odczyn od lekko kwaśnego do zasadowego (pH ok. 5,5–7,5), najlepiej rośnie na glebach wapiennych. Wilgotność umiarkowana do suchej — dzięki palowemu korzeniowi znosi susze; nie toleruje gleb podmokłych i długo zalewanych (tam zastępuje ją komonica błotna). Bylina w pełni mrozoodporna w polskich warunkach. Nie zbierać z poboczy dróg i nasypów kolejowych — mimo że są to jej najczęstsze siedliska, kumuluje tam zanieczyszczenia komunikacyjne; nie zbierać z pastwisk świeżo nawożonych ani z terenów przemysłowych.

Surowiec

brak uznanego surowca farmakopealnego; ludowo używano ziela i kwiatów (Loti herba, Loti flos). Roślina ma znaczenie głównie pastewne, miododajne i użyźniające glebę (wiąże azot), nie lecznicze.

Termin zbioru

Ziele z kwiatami (użycie ludowe) — od czerwca do sierpnia, w pełni kwitnienia, w słoneczny dzień po obeschnięciu rosy; ścinać nożycami górne, kwitnące części pędów, nie wyrywać z korzeniem. Same kwiaty — w pełni rozwoju, gdy główki są w całości żółte i jeszcze nie brunatnieją. Surowiec suszyć natychmiast po zbiorze; kwiaty pozostawione w koszu szybko brunatnieją i tracą wartość. Na paszę i siano roślinę kosi się w początku kwitnienia, gdy zawartość związków cyjanogennych jest najniższa, a białka najwyższa. Strąków i nasion nie zbiera się do celów zielarskich (nasiona tylko na wysiew — po zbrunatnieniu strąków, w sierpniu, przed ich pęknięciem).

Skład chemiczny

Flawonoidy (m.in. glikozydy kemferolu i kwercetyny), garbniki skondensowane (taniny, w tym proantocyjanidyny — nadają roślinie ściągający charakter i ograniczają wzdęcia u przeżuwaczy), karotenoidy, kwasy fenolowe, śluzy, białka. W zielu, zwłaszcza młodym i w liściach, występują glikozydy cyjanogenne (linamaryna i lotaustralina), z których podczas uszkodzenia tkanek uwalnia się cyjanowodór — ich zawartość jest u komonicy zwyczajnej zmienna, zależna od odmiany i stanowiska, i zwykle niska, ale nie zerowa. Nasiona zawierają olej tłusty i białka.

Właściwości

• Roślina o marginalnym znaczeniu leczniczym. W medycynie ludowej zielu i kwiatom przypisywano łagodne działanie uspokajające i przeciwlękowe, a także rozkurczowe na przewód pokarmowy; obecne garbniki nadają wyciągom działanie ściągające, przydatne pomocniczo przy nieżytach jelit i przy płukaniu jamy ustnej, a śluzy — łagodzące. Działanie to nie zostało potwierdzone badaniami farmakologicznymi i nie ma monografii farmakopealnej. Rzeczywiste, dobrze udokumentowane znaczenie komonicy leży poza lecznictwem: to bardzo wartościowa roślina pastewna (garbniki chronią białko przed rozkładem w żwaczu i zapobiegają wzdęciom u bydła, w przeciwieństwie do koniczyny i lucerny), doskonała roślina miododajna, obficie nektarująca przez całe lato, oraz roślina wiążąca azot i wykorzystywana w rekultywacji skarp i nieużytków.

Zastosowanie

Komonica nie jest surowcem zielarskim uznanym i nie należy jej traktować jak leku. Jeżeli sięgasz po nią w duchu tradycji ludowej, to wyłącznie jako łagodny, uzupełniający składnik mieszanek uspokajających i żołądkowych, w niewielkim udziale (kilka procent), obok surowców o potwierdzonym działaniu (melisa, chmiel, kozłek). Napar ludowy: 1 łyżeczka suszonego kwitnącego ziela na szklankę wrzątku, parzyć 10 minut pod przykryciem, pić najwyżej 1 szklankę dziennie, doraźnie, nie w kuracji długotrwałej. Nie stosować surowca świeżego ani niedosuszonego i nie zwiększać dawek — ze względu na zmienną zawartość glikozydów cyjanogennych, które ulegają rozkładowi dopiero przy prawidłowym, szybkim suszeniu. Zewnętrznie: mocniejszy napar (2 łyżki na szklankę) do płukania jamy ustnej i gardła oraz do przemywania podrażnionej skóry — działanie ściągające i łagodzące. Realna wartość komonicy to jednak pasza i pożytek pszczeli, a nie herbatka.

Uwagi dla zielarza

Suszyć szybko, w cienkiej warstwie, w cieniu i dobrym przewiewie, w temperaturze do 35–40 °C; szybkie suszenie jest tu istotne nie tylko dla barwy kwiatów, ale i dlatego, że przy powolnym więdnięciu zioła enzymy uwalniają cyjanowodór z glikozydów. Dobrze wysuszony surowiec zachowuje żółtą barwę kwiatów i zieleń liści; surowiec zbrunatniały, zaparzony lub o zapachu gorzkich migdałów odrzucić. Przechowywać do 12 miesięcy w szczelnych naczyniach. Rozpoznanie w terenie: charakterystyczne „pięć listków udających trzy”, główka 2–7 żółtych kwiatów na długiej szypule i promieniście rozstawione strąki. Odróżnienie od gatunków mylonych: komonica błotna (Lotus pedunculatus) ma łodygę pustą w środku (rurkowatą), rośnie na siedliskach wilgotnych i zawiera więcej związków cyjanogennych — nie zbierać jej; komonica skrzydlatostrąkowa (Lotus maritimus, dawniej Tetragonolobus) ma pojedyncze duże kwiaty i oskrzydlone strąki. Żółte kwiaty motylkowe mają też lucerna sierpowata i nostrzyk żółty — u lucerny liście są prawdziwie trójlistkowe z ząbkowanym szczytem listka, a nostrzyk ma kwiaty w długich, wąskich gronach i zapach kumaryny po wysuszeniu. Jako roślina pastewna: siano z komonicy jest bezpieczne, susz rozkłada glikozydy; niebezpieczny bywa wypas zwierząt na młodej, bujnej komonicy po przymrozku lub w suszy.

Przeciwwskazania