Koniczyna polna

Opis

Koniczyna polna to niepozorna, owłosiona roślina jednoroczna lub dwuletnia, spotykana na najuboższych, piaszczystych glebach. Jej kwiatostany — miękkie, puszyste, walcowate główki — dały jej ludową nazwę „kocie łapki”. W polskim zielarstwie należy do surowców drugorzędnych, o tradycji przede wszystkim ludowej: ceniono ją jako łagodny środek ściągający przy biegunkach oraz osłaniająco-wykrztuśny przy suchym kaszlu. Nie jest surowcem farmakopealnym i nie należy jej mylić z koniczyną łąkową ani białą, które mają odmienny skład.

Wygląd

Roślina jednoroczna lub dwuletnia, wysokości 5–30 cm, cała gęsto, jedwabiście owłosiona, przez co ma szarozielony odcień. Łodyga wzniesiona lub podnosząca się, rozgałęziona, cienka. Liście trójlistkowe (jak u wszystkich koniczyn), o listkach wąskich, podłużnolancetowatych do równowąskich — wyraźnie węższych niż u koniczyny łąkowej — brzegiem drobno ząbkowanych na szczycie, z użyłkowaniem pierzastym. Przylistki lancetowate, zaostrzone. Kwiatostan to gęsta główka o kształcie walcowatym lub jajowato-podłużnym (nie kulistym!), długości 1–2,5 cm, wyraźnie puszysta i miękka w dotyku — wrażenie puszystości daje długie, odstające, srebrzyste owłosienie kielichów, znacznie dłuższych niż drobne, niepozorne, białoróżowe korony. Owoc to drobny strąk zamknięty w kielichu. Korzeń palowy, cienki, z niewielką ilością brodawek korzeniowych.

Gdzie rośnie

Pospolita w całej Polsce na niżu i w niższych położeniach górskich. Rośnie na glebach piaszczystych i ubogich: na ugorach, miedzach, przydrożach, wydmach śródlądowych, suchych murawach, w piaszczystych sosnowych borach na skraju drzewostanu, na nasypach kolejowych i nieużytkach. Gatunek pionierski — wchodzi tam, gdzie inne rośliny motylkowe nie wytrzymują suszy i braku składników.

Warunki

Stanowisko pełne słońce. Gleba lekka, piaszczysta, przepuszczalna, uboga, sucha; nie znosi gleb ciężkich, zlewnych i mokrych. Odczyn kwaśny do obojętnego (pH ok. 5,0–7,0). Wybitnie sucholubna i odporna na przymrozki, jako roślina jednoroczna/dwuletnia zimuje w postaci rozetki lub nasion. Nie zbierać z poboczy dróg, nasypów kolejowych opryskiwanych herbicydami i z obrzeży pól — na takich stanowiskach rośnie najobficiej, a jednocześnie kumuluje zanieczyszczenia komunikacyjne i pozostałości środków ochrony roślin.

Surowiec

ziele z kwiatostanami (Trifolii arvensis herba), rzadziej same kwiatostany

Termin zbioru

Ziele z kwiatostanami — od czerwca do sierpnia, w pełni kwitnienia, gdy główki są w pełni wykształcone i puszyste, a nie zaczęły jeszcze brązowieć i rozsypywać się. Zbierać w słoneczny dzień po obeschnięciu rosy, ścinając nożem lub sekatorem górne, ulistnione części pędów (zwykle górne 10–20 cm), bez zdrewniałych nasad. Same kwiatostany — obrywać w początkach kwitnienia, gdy owłosienie kielichów jest srebrzyste, a nie szarordzawe.

Skład chemiczny

Garbniki (znaczna część działania ściągającego), flawonoidy, śluzy, niewielkie ilości izoflawonów typowych dla koniczyn, kwasy fenolowe, sole mineralne. Zawartość izoflawonów jest wyraźnie niższa niż u koniczyny łąkowej — nie jest to surowiec „fitoestrogenowy” i nie należy go tak traktować.

Właściwości

• Działanie ściągające (adstringens) i przeciwbiegunkowe, wynikające z garbników; osłaniające i powlekające błony śluzowe dzięki śluzom; łagodnie wykrztuśne i przeciwkaszlowe przy suchym, drażniącym kaszlu. W ziołolecznictwie ludowym stosowano napar także przy nieżytach żołądka i jelit oraz zewnętrznie do płukania jamy ustnej i gardła przy stanach zapalnych. Surowiec o działaniu łagodnym — traktować go jako uzupełnienie mieszanki, nie jako lek samodzielny.

Zastosowanie

Napar: 1–2 łyżki suszonego ziela na szklankę wrzątku, parzyć pod przykryciem 10–15 minut, odcedzić. Pić 2–3 razy dziennie po pół szklanki między posiłkami (przy biegunce) lub ciepły, z miodem, przy suchym kaszlu. Do płukania gardła i jamy ustnej — napar mocniejszy (2 łyżki na szklankę), parzony 15 minut, używany letni, kilka razy dziennie. Najczęściej stosowana w mieszankach, gdzie uzupełnia surowce garbnikowe i śluzowe. Nie stosować długotrwale w monoterapii — jak każdy surowiec garbnikowy podrażnia żołądek przy przewlekłym używaniu.

Uwagi dla zielarza

Suszyć w cieniu i przewiewie, w temperaturze do 35–40 °C, rozłożone cienką warstwą; zbyt gorące suszenie sprawia, że główki brunatnieją i się rozsypują. Dobry surowiec zachowuje szarozielony kolor ziela i srebrzystoróżowe, sprężyste główki — surowiec zbrązowiały lub kruszący się w palcach na pył jest przestarzały. Przechowywać do 12 miesięcy w szczelnych, ciemnych opakowaniach, chroniąc przed wilgocią. Odróżnienie od koniczyny łąkowej (T. pratense): koniczyna łąkowa ma główki kuliste, wyraźnie czerwonoróżowe, szerokie eliptyczne listki z jasną „szewronową” plamką i jest znacznie okazalsza; koniczyna polna nie ma plamek na listkach, listki ma wąskie, a główki wyglądają jak puszyste, blade wałeczki. Od kocanek piaskowych (Helichrysum) odróżnia się natychmiast liśćmi trójlistkowymi. Uwaga: koniczyna polna NIE zastępuje koniczyny łąkowej w mieszankach dla kobiet w okresie menopauzy — to inny surowiec o innym działaniu.

Przeciwwskazania