Lythrum salicaria
Wysoka bylina nadwodna o purpurowych kłosach kwiatowych, dostarczająca ziela o silnym działaniu ściągającym i przeciwbiegunkowym.
Krwawnica to jedno z najbardziej charakterystycznych ziół polskich brzegów wód — latem tworzy purpurowe łany nad rowami, stawami i rzekami. Jej ziele jest klasycznym, choć dziś niedocenianym surowcem garbnikowym: działa silnie ściągająco, przeciwbiegunkowo i przeciwzapalnie, a przy tym jest wyjątkowo dobrze tolerowane — należy do niewielu ziół przeciwbiegunkowych, które można bezpiecznie podawać dzieciom i w ciąży. W dawnym lecznictwie stosowano ją przy biegunkach, czerwonce i krwawieniach, stąd nazwa. Poza przewodem pokarmowym sprawdza się w płukankach, okładach i irygacjach. Roślina obficie miododajna, całkowicie bezpieczna i łatwa do rozpoznania.
Bylina wysokości 60–150 (do 200) cm, wyrastająca kępami z drewniejącego kłącza, o pokroju sztywnym i wyprostowanym. Łodyga wzniesiona, sztywna, CZTEROKANCIASTA (wyraźnie graniasta w przekroju — cecha diagnostyczna, wyczuwalna palcami), często czerwonawo nabiegła, szorstko owłosiona, w górze rozgałęziona. Liście SIEDZĄCE (bez ogonków), lancetowate lub wąskolancetowate, długości 3–10 cm, całobrzegie, o nasadzie sercowatej lub zaokrąglonej, półobejmującej łodygę, z wyraźnym nerwem środkowym; ustawienie liści jest cechą charakterystyczną: dolne NAPRZECIWLEGŁE lub po TRZY W OKÓŁKU, górne bywają skrętoległe. Kwiatostan to długi (10–40 cm), gęsty, KŁOSOKSZTAŁTNY, szczytowy grono złożone z okółków po kilka kwiatów w kątach drobnych podsadek — sprawia wrażenie purpurowej „świecy” na szczycie pędu; to najbardziej rzucająca się w oczy cecha rośliny. Kwiaty sześciokrotne, o płatkach purpurowych, karminowych lub liliowo-różowych, długości ok. 1–1,5 cm, o pomarszczonych, wąskich płatkach; roślina jest trójpostaciowa heterostylicznie (występują trzy typy kwiatów o różnej długości słupka i pręcików) — szczegół bez znaczenia praktycznego, ale rozstrzygający botanicznie. Owoc to jajowata torebka zawierająca bardzo liczne, drobniutkie nasiona. Organ podziemny: grube, drewniejące, płożące kłącze z licznymi korzeniami.
Gatunek pospolity w całej Polsce, od nizin po niższe położenia górskie. Rośnie na brzegach rzek, jezior, stawów, starorzeczy, kanałów i rowów melioracyjnych, w szuwarach, na wilgotnych i mokrych łąkach, w olsach i łęgach, na torfowiskach niskich, w zaroślach łozowych i w przydrożnych rowach. Znosi okresowe zalanie i wody eutroficzne, często tworzy rozległe, jednogatunkowe łany. Jest jednym z najłatwiej dostępnych surowców zielarskich w Polsce — surowca nigdy nie brakuje i nie ma potrzeby oszczędnego zbioru (uwaga: w Ameryce Północnej gatunek jest inwazyjny i tępiony, u nas jest rodzimy i pożądany).
Stanowisko słoneczne do lekko ocienionego — w pełnym słońcu kwitnie najobficiej. Gleba wilgotna do mokrej, żyzna, gliniasta, mulista lub torfowa, bogata w azot; roślina znosi podtopienie i płytką wodę, a w ogrodzie rośnie także na zwykłej, tylko regularnie podlewanej glebie. Odczyn od lekko kwaśnego do zasadowego (pH 5,5–8,0) — bardzo szeroka tolerancja. Mrozoodporność pełna (strefa 3), całkowicie odporna na polskie zimy; nadziemna część zamiera na zimę i odbija z kłącza. Znakomita roślina miododajna i ozdobna, warta wprowadzenia do ogrodu przy oczku wodnym. NIE zbierać z rowów przydrożnych (metale ciężkie, sól drogowa), z rowów przy polach uprawnych (spływy nawozów i środków ochrony roślin), z okolic oczyszczalni ścieków, wylotów kanalizacji i zbiorników odbierających ścieki — krwawnica rośnie chętnie w wodach zeutrofizowanych i akumuluje zanieczyszczenia.
ziele (Lythri herba) — kwitnące szczyty pędów; niekiedy osobno kwiat (Lythri flos), surowiec bogatszy w barwniki i garbniki. Korzeń bywał używany ludowo, dziś praktycznie nie stosowany.
Ziele — w PEŁNI kwitnienia, od lipca do sierpnia (kwitnie od końca czerwca do września), gdy kłosy są wybarwione, ale jeszcze nie przekwitają od dołu; ścina się sekatorem górne, kwitnące części pędów o długości 20–30 cm, pomijając grube, zdrewniałe dolne odcinki łodygi — są łykowate i ubogie w substancje czynne. Zbiór w suchy, słoneczny dzień, przed południem, po całkowitym obeschnięciu rosy; surowiec zebrany mokry czernieje w suszeniu. Same kwiaty (surowiec bogatszy i cenniejszy, ale pracochłonny) — obrywa się z kłosów w pełni kwitnienia, w tym samym terminie. Korzeń/kłącze (marginalnie) — jesienią, wrzesień–październik. Stanowisko regeneruje się natychmiast: krwawnica po ścięciu odbija i często kwitnie ponownie.
Ziele: garbniki (surowiec bardzo bogaty — to główna grupa czynna; przeważają garbniki hydrolizujące typu elagotanin, m.in. wanikozyna, a także garbniki skondensowane), flawonoidy (m.in. witeksyna, orientyna, izowiteksyna — C-glikozydy flawonowe), antocyjany (nadające kwiatom purpurową barwę: głównie glikozydy malwidyny i cyjanidyny), śluzy, pektyny, kwasy fenolowe (m.in. chlorogenowy i galusowy), fitosterole, salikaryna, niewielkie ilości olejku eterycznego, sole mineralne (żelazo, wapń), witamina C. Kwiaty zawierają więcej garbników i antocyjanów niż liście i łodygi — dlatego surowiec złożony z samych kwiatów jest wyraźnie mocniejszy. Nie podaję konkretnych procentów, bo zawartość garbników silnie waha się zależnie od siedliska i terminu zbioru.
Napar (doustnie, przy biegunce): 1–2 łyżki suszonego ziela na szklankę wrzątku, parzyć 15 minut pod przykryciem, odcedzić; pić 2–3 razy dziennie po pół–całej szklance, między posiłkami. Przy ostrej biegunce można pić co 2–3 godziny do ustąpienia objawów; jednocześnie bezwzględnie uzupełniać płyny i elektrolity — zioło nie zastępuje nawadniania. Dla dzieci napar sporządza się słabszy (1 łyżeczka na szklankę) i podaje po 2–3 łyżkach kilka razy dziennie. Odwar (mocniejszy, do użytku zewnętrznego): 2–3 łyżki ziela na szklankę wody, gotować 5 minut, odstawić 15 minut. Płukanka do jamy ustnej i gardła (zapalenie dziąseł, afty, paradontoza, angina): płukać ciepłym odwarem 3–4 razy dziennie. Irygacje i nasiadówki (upławy, grzybica pochwy, hemoroidy, świąd okolic intymnych): odwar ostudzony do temperatury ciała, nasiadówka 15–20 minut, raz–dwa razy dziennie. Okłady i przemywania (rany, owrzodzenia, wypryski, oparzenia): gaza nasączona odwarem, zmieniana 2–3 razy dziennie. Nalewka: ziele zalać alkoholem 40–50%, macerować 2 tygodnie, po 1 łyżeczce 2–3 razy dziennie lub do przemywań. Mieszanki: z rumiankiem i miętą (biegunka z kolką), z pięciornikiem kurzyślad i dębem (silne mieszanki ściągające), z nagietkiem i szałwią (płukanki i okłady).
Ziele suszyć szybko, w cieniu i przewiewie, w cienkiej warstwie, w temperaturze do 40 °C. Kluczowa uwaga warsztatowa: kwiaty krwawnicy łatwo BRUNATNIEJĄ i tracą purpurową barwę, jeśli surowiec suszy się zbyt wolno, w zbyt grubej warstwie lub w wilgoci — a barwa jest głównym wyznacznikiem jakości. Dobry susz zachowuje wyraźnie różowo-purpurowe kwiaty, ma smak wybitnie ściągający, cierpki, i po zaparzeniu daje wyraźnie zabarwiony, brunatnoczerwony napar; susz szary, zbrunatniały i bez smaku jest bezwartościowy. Nie susz na słońcu — antocyjany blakną. Przechowywać do 12 miesięcy, w szczelnych, ciemnych naczyniach. Przy zbiorze bierz same kwitnące szczyty — grube, zdrewniałe łodygi psują proporcję surowca i rozcieńczają garbniki; jeśli chcesz surowiec najwyższej jakości, obrywaj same kwiaty. Rozpoznanie w terenie jest łatwe, ale w tym samym siedlisku rosną rośliny bywające myloną: WIERZBOWNICA (Epilobium hirsutum) ma kwiaty czterokrotne, luźne, i owoc w postaci długiej, pękającej torebki z puchem — jej pokrój jest luźny, nie kłosowaty; WIERZBÓWKA KIPRZYCA (Chamaenerion angustifolium) ma liście skrętoległe i luźne, długie grono z czterema płatkami; NAWŁOĆ i FIRLETKA nie mają czterokanciastej łodygi. Rozstrzygające dla krwawnicy jest połączenie: czterokanciasta łodyga + siedzące, naprzeciwległe lub trójokółkowe liście + gęsty, kłosowaty, purpurowy kwiatostan. Krwawnica należy do najbezpieczniejszych surowców ściągających — to zioło pierwszego wyboru przy biegunce u dziecka, gdy nie chcemy sięgać po mocniejsze garbniki. Roślina jest znakomitą pożytkiem pszczelim; przy zbiorze nie ścinaj całych łanów.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.