Krwawnik kichawiec

Opis

Krwawnik kichawiec różni się od pospolitego krwawnika pospolitego na pierwszy rzut oka: nie ma pierzastych, „koperkowych” liści, lecz liście całe, lancetowate i drobno piłkowane, a jego koszyczki są znacznie większe i śnieżnobiałe. Rośnie na siedliskach wilgotnych, nie na suchych miedzach. W dawnym zielarstwie ceniono przede wszystkim jego korzeń i ziele o ostrym, piekącym smaku — sproszkowane wywołują kichanie, stąd nazwa gatunkowa (ptarmica od greckiego „ptarmos” — kichnięcie). Dziś to zioło marginalne, wypierane przez krwawnik pospolity, ale wciąż obecne w tradycji ludowej i w ogrodach jako roślina ozdobna (pełnokwiatowe odmiany „Perły”).

Wygląd

Bylina wysokości 30–70 cm, tworząca luźne kępy z długiego, płożącego się kłącza — rozrasta się rozłogami. Łodyga wzniesiona, sztywna, w górnej części rozgałęziona, kanciasto bruzdowana, słabo owłosiona. Liście siedzące, NIEPODZIELONE (to główna cecha diagnostyczna wobec krwawnika pospolitego, który ma liście pierzastodzielne) — wąskolancetowate do równowąskich, długości 3–8 cm, o brzegu równomiernie i ostro piłkowanym, z wyraźnym pojedynczym nerwem głównym, ciemnozielone, ulistnienie skrętoległe, gęste. Kwiatostan: luźny baldachogron złożony z 5–20 koszyczków, każdy średnicy 1,2–1,8 cm — a więc kilkakrotnie większy niż drobne koszyczki krwawnika pospolitego. Koszyczek ma 8–13 szeroko rozstawionych, białych, na końcu ząbkowanych kwiatów języczkowatych i zielonkawobiały do brudnobiałego środek z kwiatów rurkowatych; łuski okrywy z wąskim, jasnym obrzeżeniem. Owoc: drobna, spłaszczona niełupka bez puchu. Organ podziemny: cienkie, białawe, długie kłącze pełzające z licznymi korzeniami przybyszowymi.

Gdzie rośnie

W Polsce rozproszony, ale na niżu i w niższych położeniach górskich dość częsty — zwłaszcza w dolinach rzek i na pojezierzach. Rośnie na wilgotnych i mokrych łąkach, w szuwarach turzycowych, na skrajach rowów melioracyjnych, brzegach stawów i rzek, w wilgotnych zaroślach wierzbowych i na przydrożach z wysokim poziomem wód gruntowych. Unika stanowisk suchych i wapiennych — jest wskaźnikiem gleb wilgotnych, kwaśnych do obojętnych.

Warunki

Stanowisko słoneczne do lekko ocienionego. Gleba stale świeża do wilgotnej, gliniasta lub próchniczno-torfowa, o odczynie lekko kwaśnym do obojętnego (pH ok. 5,5–7,0). Znosi krótkotrwałe zalanie. Całkowicie mrozoodporny (strefa 3). W uprawie ekspansywny — rozłogi szybko zajmują teren, warto ograniczać go obrzeżem. Nie zbierać z rowów melioracyjnych przy polach uprawnych (spływ nawozów i środków ochrony roślin), z brzegów zbiorników zasilanych ściekami ani z poboczy dróg.

Surowiec

ziele (Ptarmicae herba), korzeń (Ptarmicae radix); surowiec nieoficjalny, o znaczeniu głównie ludowym i historycznym

Termin zbioru

Ziele — w pełni kwitnienia, od lipca do sierpnia, w suchy, słoneczny dzień po obeschnięciu rosy; ścinać górne 20–30 cm pędu z kwiatostanem. Korzeń i kłącze — jesienią (wrzesień–październik), po zaschnięciu części nadziemnej, lub bardzo wczesną wiosną; wykopywać, myć w zimnej wodzie, kroić na kawałki. Liście do celów kulinarnych i ludowych — młode, przed kwitnieniem (maj–czerwiec), gdy są najostrzejsze w smaku.

Skład chemiczny

Olejek eteryczny (w mniejszej ilości niż u krwawnika pospolitego, o innym profilu — bez wyraźnej frakcji proazulenowej, dlatego olejek nie barwi się na niebiesko), laktony seskwiterpenowe i gorycze, flawonoidy, kwasy fenolowe, garbniki, śladowe ilości alkaloidów w korzeniu, substancje ostro-drażniące odpowiedzialne za działanie kichawkowe i piekący smak korzenia, inulina w organach podziemnych.

Właściwości

• Surowiec działa ściągająco i przeciwzapalnie (garbniki), gorzko-pobudzająco na wydzielanie śliny i soku żołądkowego (stąd ludowe użycie korzenia jako sialagogum — środka ślinopędnego przy bólu zęba). Sproszkowane ziele i korzeń silnie drażnią błonę śluzową nosa i wywołują kichanie — dawniej wykorzystywano to w „tabace kichawkowej” do udrażniania zatok. Działanie ogólnoustrojowe jest znacznie słabsze niż u krwawnika pospolitego, brak mu też charakterystycznego działania przeciwskurczowego i przeciwkrwotocznego opartego na azulenach. Zewnętrznie — łagodnie odkażająco i ściągająco na drobne rany.

Zastosowanie

Napar z ziela: 1 łyżka suszu na szklankę wrzątku, parzyć 10–15 minut pod przykryciem, pić 1–2 razy dziennie po pół szklanki jako łagodny środek pobudzający trawienie. Odwar z korzenia do płukania jamy ustnej: 1 łyżka rozdrobnionego korzenia na szklankę wody, gotować 5 minut, ostudzić, płukać przy zapaleniu dziąseł i błony śluzowej. Świeży korzeń żuty w ludowej praktyce przy bólu zęba — powoduje silne ślinienie i chwilowe zdrętwienie. Nie ma ustalonego, farmakopealnego dawkowania — jest to surowiec ludowy, a przy problemach, do których stosuje się krwawniki, skuteczniejszy i lepiej udokumentowany jest krwawnik pospolity (Achillea millefolium). Młode liście bywają dodawane w niewielkiej ilości do sałatek i twarożków — mają ostry, lekko pieprzny smak.

Uwagi dla zielarza

Suszyć w cieniu i przewiewie, w temperaturze do 35 °C — wyższa temperatura ulatnia olejek i psuje aromat. Ziele suszyć rozłożone luźno lub w małych pęczkach kwiatostanami w dół. Korzeń suszyć wolniej, do 40 °C, pokrojony; dobrze wysuszony łamie się, a nie gnie. Przechowywać do 12 miesięcy w szczelnych, ciemnych pojemnikach. UWAGA na pomyłki: kichawiec bywa mylony z krwawnikiem pospolitym — rozstrzyga liść (u kichawca cały i piłkowany, u pospolitego dwu- lub trójpierzastodzielny, „koperkowaty”) oraz wielkość koszyczka (u kichawca 1,2–1,8 cm, u pospolitego 4–6 mm). Bywa też mylony z wrotyczem lub złocieniem, ale te mają zupełnie inne liście i zapach. Nie jest zamiennikiem krwawnika pospolitego w mieszankach ziołowych — nie zawiera proazulenów i nie zastąpi go w działaniu przeciwzapalnym. W handlu praktycznie nieobecny; kupując „krwawnik” dostaje się Achillea millefolium lub collina.

Przeciwwskazania