Krwawnik pagórkowy

Opis

Krwawnik pagórkowy należy do trudnego taksonomicznie kompleksu Achillea millefolium agg., w którym gatunki różnią się głównie liczbą chromosomów i profilem chemicznym, a nie wyglądem. Dla zielarza istotne jest to, że właśnie ten tetraploidalny gatunek jest w Europie Środkowej najbogatszym źródłem proazulenów — prekursorów chamazulenu, który podczas destylacji z parą wodną nadaje olejkowi charakterystyczną, ciemnoniebieską barwę. Zbierany razem z krwawnikiem pospolitym i sprzedawany pod wspólną nazwą handlową „krwawnik” (Millefolii herba, Millefolii flos), a farmakopeje dopuszczają cały agregat. Rośnie tam, gdzie ciepło i sucho: na miedzach, murawach, nasłonecznionych skarpach.

Wygląd

Bylina wysokości 20–70 cm, tworząca kępy z krótkiego, pełzającego kłącza. Łodyga wzniesiona, sztywna, obła, pokryta gęstym, przylegającym, szarawym kutnerem — roślina jest wyraźnie bardziej owłosiona i szarozielona niż krwawnik pospolity, co jest głównym rozpoznawalnym w terenie znamieniem. Liście podwójnie lub potrójnie pierzastodzielne, w zarysie równowąskolancetowate, o drobnych, gęsto ustawionych, ostro zakończonych odcinkach — „koperkowe”, aromatyczne po roztarciu; dolne ogonkowe, zebrane w rozetę, łodygowe siedzące, skrętoległe, ku górze coraz mniejsze; użyłkowanie w odcinkach jednonerwowe. Kwiatostan: gęsty, zbity, płaski lub lekko wypukły baldachogron złożony z wielu drobnych koszyczków; baldachogron jest wyraźnie bardziej zwarty i „twardy” niż u krwawnika pospolitego. Koszyczek drobny, średnicy 4–6 mm, o 4–5 krótkich, białych (rzadziej różowawych) kwiatach języczkowatych i żółtawym środku z kwiatów rurkowatych. Owoc: drobna, spłaszczona, srebrzysta niełupka bez puchu. Organ podziemny: krótkie, rozgałęzione kłącze z licznymi rozłogami.

Gdzie rośnie

W Polsce rozpowszechniony zwłaszcza w cieplejszych rejonach niżu i wyżyn — na Wyżynie Lubelskiej, Małopolskiej, Kujawach, w dolinie Odry i Wisły. Rośnie na murawach kserotermicznych i napiaskowych, suchych miedzach, nasłonecznionych skarpach, wałach przeciwpowodziowych, przydrożach, ugorach i suchych pastwiskach. Wypiera krwawnik pospolity na siedliskach cieplejszych i suchszych; oba gatunki często rosną obok siebie i mieszają się.

Warunki

Stanowisko wybitnie słoneczne, ciepłe. Gleba przepuszczalna, piaszczysto-gliniasta lub wapienna, uboga do umiarkowanie żyznej, sucha; odczyn obojętny do zasadowego (pH 6,5–8,0). Wybitnie sucholubny i odporny na suszę — na glebach żyznych i wilgotnych rośnie bujniej, ale ma wtedy mniej olejku. W pełni mrozoodporny (strefa 3). Zawartość olejku i proazulenów rośnie na stanowiskach suchych i nasłonecznionych — to praktyczna wskazówka przy wyborze miejsca zbioru. Nie zbierać z poboczy dróg, nasypów kolejowych, wałów opryskiwanych herbicydami ani z bezpośredniego sąsiedztwa pól uprawnych.

Surowiec

ziele (Millefolii herba), kwiat (Millefolii flos), olejek eteryczny (Millefolii aetheroleum)

Termin zbioru

Ziele — w pełni kwitnienia, od czerwca do sierpnia (szczyt: lipiec), w słoneczny dzień w godzinach przedpołudniowych, po obeschnięciu rosy, gdy zawartość olejku jest najwyższa. Ścinać nożem lub sekatorem górne 20–30 cm pędu, bez zdrewniałych dolnych części łodygi — zdrewniałe łodygi to balast, który obniża wartość surowca. Kwiat (same baldachogrony) — z początkiem pełni kwitnienia, gdy koszyczki brzeżne dopiero się rozwijają; kwiatostany przekwitłe i brunatniejące odrzucać. Zbiór można powtórzyć na odroście we wrześniu, ale surowiec jest uboższy.

Skład chemiczny

Olejek eteryczny (zwykle w ilości większej niż u typowego krwawnika pospolitego) zawierający proazuleny (achilicyna i pokrewne), które podczas destylacji przechodzą w chamazulen — stąd ciemnoniebieska barwa olejku; ponadto 1,8-cyneol, kamfora, borneol, β-pinen, kariofilen. Laktony seskwiterpenowe (achillina, milefina, matrycyna) odpowiadające za gorzki smak i działanie przeciwzapalne. Flawonoidy (apigenina, luteolina i ich glikozydy, rutyna) — działanie rozkurczowe. Garbniki, kwasy fenolowe (chlorogenowy, kawowy), kumaryny, aminy (betaina, cholina, achilleina/betonicyna), sole mineralne, kwas askorbinowy. Ilość proazulenów zależy od poziomu ploidalności i stanowiska — tetraploidy z suchych muraw są najzasobniejsze, formy z siedlisk wilgotnych mogą być ich niemal pozbawione.

Właściwości

• Przeciwzapalnie i przeciwbakteryjnie (chamazulen, laktony), rozkurczowo na mięśnie gładkie przewodu pokarmowego i dróg żółciowych (flawonoidy), żółciopędnie i pobudzająco na wydzielanie soków trawiennych (gorycze), ściągająco i przeciwkrwotocznie (garbniki, achilleina) — stąd tradycyjne stosowanie przy obfitych miesiączkach, krwawieniach z nosa i drobnych ranach; nazwa „krwawnik” i łacińska Achillea (od Achillesa, który miał nią opatrywać rany) mają to samo źródło. Wiatropędnie, łagodnie moczopędnie, przeciwskurczowo przy bolesnym miesiączkowaniu. Zewnętrznie — przeciwzapalnie i gojąco na rany, owrzodzenia, hemoroidy, stany zapalne skóry.

Zastosowanie

Napar: 1–2 łyżeczki (ok. 2 g) rozdrobnionego suszu na szklankę wrzątku, parzyć 10–15 minut POD PRZYKRYCIEM (bez przykrycia ucieka olejek), pić 2–3 razy dziennie po pół szklanki przed posiłkiem — przy niestrawności, wzdęciach, skurczach jelit, dolegliwościach żółciowych. Przy bolesnym miesiączkowaniu — napar 3 razy dziennie, zaczynając kilka dni przed spodziewaną miesiączką. Nalewka: susz zalać alkoholem 40–50%, macerować 2 tygodnie, zażywać po kilkadziesiąt kropli na wodzie 2–3 razy dziennie. Do użytku zewnętrznego mocniejszy napar (2–3 łyżki na szklankę) na okłady, przemywanie ran, nasiadówki przy hemoroidach i stanach zapalnych sromu; do kąpieli — odwar z garści ziela na 2–3 litry wody, wlany do wanny. Olejek eteryczny wyłącznie rozcieńczony (w oleju bazowym), zewnętrznie.

Uwagi dla zielarza

Suszyć ROZŁOŻONE luźno w cieniu i przewiewie, w temperaturze do 35 °C — powyżej 40 °C traci się olejek, a surowiec brunatnieje. Dobrze wysuszony surowiec zachowuje szarozieloną barwę liści i biel kwiatów; brunatne, zszarzałe kwiatostany oznaczają albo zbiór po przekwitnięciu, albo przesuszenie w zbyt wysokiej temperaturze. Przechowywać do 12 miesięcy w szczelnych, ciemnych naczyniach; surowiec silnie chłonie wilgoć i obce zapachy. Jak rozpoznać dobry surowiec: wyraźny, korzenno-kamforowy zapach po roztarciu, wyraźnie gorzki smak, mało zdrewniałych łodyg. ODRÓŻNIANIE: od krwawnika pospolitego (A. millefolium) — pagórkowy jest bardziej szaro owłosiony, ma bardziej zbity baldachogron i siedlisko suche; w praktyce zielarskiej oba są zbierane i używane zamiennie, i jest to dopuszczalne, bo farmakopea traktuje agregat łącznie. Od krwawnika kichawca (A. ptarmica) — ten ma liście CAŁE, piłkowane, i duże koszyczki, rośnie na mokro; nie jest zamiennikiem. Od podobnych baldachogronów wrotyczu i maruny — decyduje kształt liścia i zapach. Krwawnik dobrze łączy się z rumiankiem i miętą (skurcze jelit), z dziurawcem i melisą (dolegliwości nerwicowe przewodu pokarmowego), z tasznikiem i pokrzywą (obfite miesiączki), z mniszkiem i kocanką (drogi żółciowe).

Przeciwwskazania