Krwiściąg lekarski

Opis

Krwiściąg lekarski to jedno z klasycznych ziół garbnikowych flory polskiej — jego łacińska nazwa (sanguis — krew, sorbere — wchłaniać) i nazwa polska mówią o tym samym: o zdolności tamowania krwawień. Surowcem jest kłącze z korzeniami, jeden z najzasobniejszych w garbniki surowców krajowych, tradycyjnie stosowany przy biegunkach, krwawieniach i stanach zapalnych błon śluzowych. W medycynie chińskiej (di yu) używany od wieków w tych samych wskazaniach. W Polsce jest ozdobą wilgotnych łąk trzęślicowych i zarazem rośliną żywicielską zagrożonych motyli modraszków — dlatego wykopywanie go ze stanowisk naturalnych, choć gatunek nie jest chroniony, jest praktyką nieodpowiedzialną.

Wygląd

Bylina wysokości 30–120 cm, o pokroju wyprostowanym, w górze skąpo rozgałęzionym. Łodyga wzniesiona, sztywna, kanciasta, naga, pusta w środku, w górnej części niemal bezlistna — dlatego kwiatostany „unoszą się” nad łąką na nagich szypułach. Liście nieparzystopierzastozłożone, głównie odziomkowe, długoogonkowe, złożone z 7–15 listków; listek jajowaty do podłużnie jajowatego, długości 2–5 cm, o brzegu grubo i regularnie piłkowanym (ząbki tępe), o NASADZIE SERCOWATEJ i na krótkim ogonuszku (to cecha odróżniająca od krwiściągu mniejszego), z wierzchu ciemno-, od spodu siniawozielony, użyłkowanie pierzaste, wyraźne. Liście łodygowe nieliczne, siedzące, z przylistkami. Kwiatostan: gęsta, zbita GŁÓWKA (kłos skrócony) długości 1–3 cm, jajowata do walcowato-podłużnej, barwy ciemnoczerwonej, purpurowej do niemal brunatnoczarnej — zakwita od szczytu ku dołowi. Kwiaty drobne, obupłciowe, bez płatków korony; barwę daje czterodziałkowy, purpurowy okwiat, w kwiecie 4 pręciki o nitkach niewystających znacząco poza okwiat. Owoc: czterokanciasta, oskrzydlona niełupka zamknięta w zdrewniałym hypancjum. Organ podziemny: grube, zdrewniałe, brunatne kłącze z licznymi mięsistymi korzeniami, na przekroju żółtawobiałe do różowobrunatnego, silnie ściągające w smaku.

Gdzie rośnie

W Polsce dość pospolity na niżu i w niższych położeniach górskich, choć wyraźnie ubywa go wraz z osuszaniem łąk. Rośnie na wilgotnych i świeżych łąkach kośnych, zwłaszcza w zbiorowiskach łąk trzęślicowych i ostrożeniowych, na torfowiskach niskich, w dolinach rzecznych, na obrzeżach rowów, w wilgotnych zaroślach i na skrajach olsów. Wskaźnik łąk ekstensywnie użytkowanych, koszonych późno.

Warunki

Stanowisko słoneczne do lekko ocienionego. Gleba wilgotna do okresowo mokrej, gliniasta, próchniczna lub torfowa, żyzna, o odczynie lekko kwaśnym do obojętnego (pH 5,5–7,0); znosi okresowe zalanie i wysoki poziom wód gruntowych. Nie znosi suszy — na suchym stanowisku karłowacieje i słabo kwitnie. W pełni mrozoodporny (strefa 3–4). Łatwy w uprawie z nasion i przez podział kłącza; w ogrodzie zapewnia surowiec bez uszczuplania stanowisk naturalnych. NIE zbierać (a zwłaszcza nie wykopywać) z łąk objętych ochroną w ramach Natura 2000, z łąk trzęślicowych i ze stanowisk modraszków — gatunek jest rośliną żywicielską motyli Phengaris teleius i P. nausithous. Nie zbierać z rowów przy polach uprawnych i z terenów zalewowych poniżej zrzutów ścieków (kłącze kumuluje metale ciężkie).

Surowiec

kłącze z korzeniami (Sanguisorbae rhizoma et radix), pomocniczo ziele i liść (Sanguisorbae herba)

Termin zbioru

Kłącze z korzeniami — jesienią, od września do października, po zaschnięciu części nadziemnej, gdy zawartość garbników jest najwyższa; alternatywnie bardzo wczesną wiosną (marzec–kwiecień), przed ruszeniem wegetacji. Wykopywać szpadlem, otrząsnąć z ziemi, szybko umyć w zimnej bieżącej wodzie (nie moczyć — garbniki i barwniki przechodzą do wody), usunąć nadgniłe części, pokroić grubsze kłącza wzdłuż na 2–4 części. Ziele i liście — od czerwca do sierpnia, przed kwitnieniem lub na jego początku, w suchy dzień po obeschnięciu rosy. Młode liście do celów kulinarnych — wiosną (kwiecień–maj), gdy są jeszcze miękkie.

Skład chemiczny

Garbniki w bardzo wysokiej zawartości — kłącze należy do najbogatszych w garbniki surowców krajowych; są to zarówno garbniki hydrolizujące (elagotaniny: sanguiin H-6, H-11, lambertianina), jak i skondensowane (procyjanidyny, katechiny). Ponadto kwas elagowy i galusowy, saponiny triterpenowe (sanguisorbina, pochodne kwasu ursolowego), flawonoidy, sterole, skrobia, kwas askorbinowy i karotenoidy w liściach, śladowy olejek eteryczny. Liść i ziele zawierają znacznie mniej garbników niż kłącze.

Właściwości

• Silnie ściągająco (adstringens) — garbniki wytrącają białka powierzchniowe błon śluzowych, tworząc warstwę ochronną, co hamuje wysięk, uszczelnia naczynia włosowate i ogranicza krwawienia miejscowe. Przeciwbiegunkowo, przeciwzapalnie i przeciwbakteryjnie na błonę śluzową jelit. Przeciwkrwotocznie — tradycyjnie przy krwawieniach z przewodu pokarmowego, hemoroidach, obfitych miesiączkach i krwiopluciu; działanie ma charakter przede wszystkim miejscowy. Zewnętrznie: gojąco i ściągająco na rany, oparzenia, owrzodzenia, zapalenia jamy ustnej i gardła, upławy, żylaki i hemoroidy. Ziele wykazuje działanie łagodniejsze — ściągające i przeciwzapalne, bez tak silnego efektu na jelita.

Zastosowanie

Odwar z kłącza (wewnętrznie, przy biegunce): 1 łyżka rozdrobnionego surowca na szklankę wody, gotować 5–10 minut pod przykryciem, odstawić 15 minut, przecedzić; pić 2–3 razy dziennie po 1/3–1/2 szklanki między posiłkami, do ustąpienia objawów — kuracja krótka, kilkudniowa, nie przewlekła. Odwar do płukania jamy ustnej i gardła oraz do okładów: 2 łyżki kłącza na szklankę wody, gotować 10 minut, ostudzić; płukać kilka razy dziennie przy zapaleniu dziąseł, aftach, anginie. Nasiadówki przy hemoroidach: odwar z 3–4 łyżek surowca na litr wody, wlany do miski, temperatura letnia, 10–15 minut. Napar z ziela: 1–2 łyżki suszu na szklankę wrzątku, 15 minut pod przykryciem, 2 razy dziennie. Nalewka z kłącza (alkohol 40–50%, macerat 2–3 tygodnie) — po kilkadziesiąt kropli na wodzie przy biegunce. Młode liście mają ogórkowo-orzechowy posmak i bywają dodawane do sałatek, ale to zastosowanie kulinarne, nie lecznicze.

Uwagi dla zielarza

Kłącze suszyć w temperaturze do 40–45 °C, w przewiewie, pokrojone — grube, nieprzekrojone kawałki zaparzają się w środku i pleśnieją. Dobrze wysuszony surowiec jest twardy, kruchy, łamie się z trzaskiem, na przekroju jasny do różowobrunatnego, w smaku wybitnie cierpki i ściągający — jeżeli surowiec nie ściąga w ustach, jest bezwartościowy. Ziele i liście suszyć szybko, w cieniu, do 35 °C (łatwo czernieją). Przechowywać w szczelnych, ciemnych naczyniach do 2 lat (kłącze) i 1 roku (ziele). Odwarów NIE gotować w naczyniach żeliwnych ani aluminiowych — garbniki reagują z metalem, ciemnieją i tracą aktywność; używać emalii, szkła lub stali nierdzewnej. ODRÓŻNIANIE: od krwiściągu mniejszego (Sanguisorba minor) — lekarski ma główki ciemnopurpurowe, podłużne i rośnie na mokro; mniejszy ma główki kuliste, zielonkawe z czerwonymi znamionami, listki drobniejsze i rośnie na suchych murawach. Od rdestu wężownika (Bistorta officinalis), z którym dzieli siedlisko i działanie garbnikowe — wężownik ma różowy KŁOS walcowaty i liście pojedyncze, nie pierzaste. Krwiściąg dobrze łączy się z pięciornikiem kurzym zielem, dębem (kora), rdestem wężownikiem i borówką czernicą w mieszankach przeciwbiegunkowych. Uwaga etyczna: to roślina żywicielska zagrożonych modraszków — do celów zielarskich uprawiać we własnym ogrodzie.

Przeciwwskazania