Sanguisorba minor
Ciepłolubna bylina suchych muraw o kulistych, zielonkawoczerwonych główkach i liściach o ogórkowym smaku, używana ściągająco i jako zioło sałatkowe.
Krwiściąg mniejszy to bliski krewny krwiściągu lekarskiego, ale rosnący dokładnie na przeciwnym siedlisku — na suchych, ciepłych, często wapiennych murawach. Jest od niego drobniejszy, ma kuliste, zielonkawe główki kwiatostanowe i wyraźnie mniejsze listki. Zawiera garbniki, więc dzieli z nim część działania ściągającego i przeciwbiegunkowego, jednak w znacznie słabszym stopniu. Jego prawdziwa kariera to kuchnia: młode liście mają czysty, ogórkowo-orzechowy smak i są klasycznym składnikiem francuskich ziół sałatkowych oraz sosów. W Polsce zioło niszowe, częściej uprawiane w ogrodach ziołowych niż zbierane.
Bylina wysokości 20–60 cm, tworząca zwartą, gęstą rozetę odziomkową. Łodygi wzniesione lub podnoszące się, cienkie, kanciaste, często czerwonawo nabiegłe, skąpo ulistnione, rozgałęzione w górze. Liście nieparzystopierzastozłożone, głównie w rozecie przyziemnej, złożone z 9–25 (a więc wyraźnie liczniejszych niż u krwiściągu lekarskiego) DROBNYCH listków; listek okrągławy do szeroko jajowatego, długości zaledwie 0,5–2 cm, o brzegu głęboko i ostro, niemal ząbkowano-piłkowanym (ząbki wyraźne, trójkątne), nasada listka zaokrąglona lub klinowata (nie sercowata), listki krótkoogonkowe, sinozielone. Po roztarciu liść pachnie ogórkiem — cecha rozpoznawcza. Kwiatostan: gęsta, KULISTA lub jajowato-kulista główka średnicy 1–2 cm, barwy zielonkawej z czerwonawym nabiegiem. Kwiaty rozdzielnopłciowe w obrębie jednej główki: u szczytu żeńskie — z wystającymi, pierzastymi, jaskrawoczerwonymi, pędzelkowatymi znamionami; niżej obupłciowe; u dołu męskie — z licznymi, długimi, zwisającymi, żółtawymi pręcikami. Kwiaty są wiatropylne, bez płatków korony. Owoc: czterokanciasta, siatkowato pomarszczona niełupka w zdrewniałym hypancjum. Organ podziemny: mocny, zdrewniały korzeń palowy z krótkim kłączem.
W Polsce rozproszony, częstszy w cieplejszych regionach: na wyżynach południowych (Lubelska, Małopolska, Jura), Kujawach, Pomorzu Zachodnim, w dolinach dużych rzek. Rośnie na murawach kserotermicznych i napiaskowych, suchych zboczach wapiennych, w widnych murawach na skarpach i wałach, na suchych łąkach, przydrożach i miedzach. Wskaźnik gleb suchych i wapiennych. Bywa też uciekinierem z uprawy.
Stanowisko wybitnie słoneczne, ciepłe. Gleba przepuszczalna, kamienista, piaszczysta lub gliniasto-wapienna, sucha, uboga do umiarkowanie żyznej, o odczynie obojętnym do zasadowego (pH 6,5–8,0) — na kwaśnych i mokrych glebach nie rośnie. Bardzo odporny na suszę (korzeń palowy) i w pełni mrozoodporny (strefa 4); zimą często pozostaje zielony. Łatwy w uprawie z nasion, wysiew wiosną wprost do gruntu; w ogrodzie ziołowym daje surowiec przez cały sezon, jeśli regularnie przycinać kwiatostany (kwitnienie zaostrza i pogarsza smak liści). Nie zbierać z poboczy dróg, nasypów kolejowych i skarp opryskiwanych herbicydami; nie zbierać z chronionych muraw kserotermicznych (siedlisko Natura 2000) — tam roślina bywa elementem cennych zbiorowisk.
ziele i liść (Sanguisorbae minoris herba/folium), pomocniczo korzeń; surowiec nieoficjalny, o działaniu głównie ściągającym i o walorach kulinarnych
Liście i ziele — od maja do września, najlepiej PRZED kwitnieniem (maj–czerwiec) i z młodych, wewnętrznych liści rozety; po zakwitnięciu liście twardnieją, gorzknieją i tracą ogórkowy aromat. Zbierać w suchy dzień po obeschnięciu rosy. Do celów kulinarnych używać wyłącznie świeżych liści — suszenie niszczy aromat niemal całkowicie. Korzeń — jesienią (wrzesień–październik) lub wczesną wiosną, wykopywany, myty, krojony wzdłuż.
Garbniki (elagotaniny i procyjanidyny) — w zielu w umiarkowanej ilości, w korzeniu wyraźnie więcej; kwas elagowy i galusowy. Flawonoidy (pochodne kwercetyny i kemferolu), kwasy fenolowe, saponiny triterpenowe, śladowy olejek eteryczny odpowiadający za ogórkowy zapach, witamina C i karotenoidy w świeżych liściach, sole mineralne, gorycze.
Napar z ziela: 1–2 łyżeczki suszu na szklankę wrzątku, parzyć 10 minut pod przykryciem, pić 2 razy dziennie po pół szklanki przy łagodnych zaburzeniach trawiennych i skłonności do biegunek. Odwar z korzenia do płukania jamy ustnej i gardła: 1 łyżka rozdrobnionego korzenia na szklankę wody, gotować 10 minut, ostudzić, płukać 2–3 razy dziennie przy krwawiących dziąsłach i zapaleniu błony śluzowej. Napar jako tonik kosmetyczny — do przemywania cery tłustej i podrażnionej. Jako zioło kuchenne: świeże, młode listki drobno posiekane do sałatek, twarożków, sosów zimnych, masła ziołowego, do ogórkowego smaku napojów i lemoniad; dodawać na koniec, bo obróbka cieplna niszczy aromat. Jest to surowiec o łagodnym działaniu — przy poważnych biegunkach czy krwawieniach silniejszym i lepiej udokumentowanym wyborem jest krwiściąg lekarski, pięciornik kurze ziele lub kora dębu.
Do celów leczniczych ziele suszyć szybko, w cieniu i przewiewie, w temperaturze do 35 °C, rozłożone cienką warstwą — liście łatwo czernieją. Korzeń suszyć pokrojony, do 45 °C. Przechowywać w szczelnych, ciemnych naczyniach: ziele do 12 miesięcy, korzeń do 2 lat. Trzeba wiedzieć, że suszenie odbiera zielu praktycznie cały ogórkowy aromat — jeśli zależy nam na smaku, roślinę trzymamy w ogrodzie i używamy świeżej (zimą często zostaje zielona pod śniegiem i można ją zrywać). Odwarów z garbnikami nie gotować w naczyniach żeliwnych ani aluminiowych. ODRÓŻNIANIE: od krwiściągu lekarskiego — mniejszy ma główki KULISTE i zielonkawe (nie podłużne i purpurowe), listki znacznie drobniejsze, o nasadzie nie sercowatej, i rośnie na SUCHO; lekarski zawiera dużo więcej garbników. Od biedrzeńca mniejszego (Pimpinella saxifraga), z którym mylą go nazwy ludowe — biedrzeniec ma kwiatostan typu baldach i należy do selerowatych; pomyłka wynika wyłącznie z nazewnictwa, rośliny są zupełnie inne. W ogrodzie regularnie usuwać kwiatostany, jeśli chcemy mieć delikatne liście.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.