Krzyżownica gorzka

Opis

Krzyżownica gorzka to niepozorna, kilkunastocentymetrowa roślinka o niebieskawych kwiatach o dziwnej, motylkowatej budowie — dwie boczne działki kielicha są duże, płatkowate i tworzą „skrzydła”, między którymi kryje się właściwa korona z frędzelkowatym grzebykiem. Cała roślina, a zwłaszcza rozeta liściowa, ma wybitnie gorzki smak — stąd nazwa i dawne zastosowanie jako gorycz pobudzająca trawienie oraz surowiec saponinowy o działaniu wykrztuśnym (Polygalae amarae herba figurowała w farmakopeach europejskich). Dziś to gatunek rzadki i ginący w Polsce wraz z zanikiem swoich siedlisk — wilgotnych muraw i torfowisk zasadowych — i praktycznie nie ma już znaczenia jako surowiec do pozyskiwania ze stanu naturalnego.

Wygląd

Drobna bylina wysokości zaledwie 5–20 cm, o pokroju rozesłanym do podnoszącego się, tworząca luźne kępki. Łodygi liczne, cienkie, wiotkie, u nasady podnoszące się, słabo ulistnione. Charakterystyczna jest wyraźna ROZETA liści odziomkowych, zwykle przetrwała i większa od liści łodygowych — to najważniejsza cecha diagnostyczna wobec krzyżownicy zwyczajnej, która rozety nie ma (lub ma ją szczątkową). Liście rozety odwrotnie jajowate do łopatkowatych, tępo zakończone, o brzegu całobrzegim, długości 1–2 cm; liście łodygowe skrętoległe, siedzące, drobniejsze, lancetowate; użyłkowanie pojedyncze, słabo widoczne. Kwiatostan: luźne, wydłużone GRONO na szczycie pędu, złożone z 10–30 drobnych kwiatów. Kwiat długości 3–5 mm (wyraźnie mniejszy niż u krzyżownicy zwyczajnej), grzbiecisty, barwy bladoniebieskiej, liliowej, rzadziej różowawej lub białawej; dwie boczne działki kielicha przekształcone w duże, barwne, płatkowate „skrzydła” z siateczkowatym użyłkowaniem — skrzydła są u tego gatunku KRÓTSZE lub równe koronie i węższe; korona z trzech płatków zrośniętych z rurką pręcikową, dolny płatek zakończony postrzępionym, frędzelkowatym grzebykiem. Owoc: spłaszczona, odwrotnie sercowata, oskrzydlona torebka z dwoma czarniawymi, owłosionymi nasionami z osnówką. Organ podziemny: cienki, drewniejący korzeń palowy z krótkim kłączem.

Gdzie rośnie

W Polsce gatunek RZADKI, rozproszony i wyraźnie ustępujący, notowany głównie na wyżynach i w niższych położeniach górskich (Wyżyna Lubelska, Jura, Wyżyna Małopolska, Sudety, Karpaty, pojedynczo na pojezierzach). Rośnie na wilgotnych murawach i młakach na podłożu wapiennym, na torfowiskach niskich i przejściowych zasilanych wodami węglanowymi, w wilgotnych murawach kredowych, na źródliskach i w wilgotnych szczelinach skalnych. Siedliska te są w Polsce silnie zagrożone (osuszanie, zaprzestanie wypasu, sukcesja), dlatego gatunek szybko zanika i figuruje na czerwonych listach regionalnych.

Warunki

Stanowisko słoneczne, otwarte, nieżyzne. Gleba wilgotna do mokrej, ale przy tym uboga i przepuszczalna, zasobna w węglan wapnia, o odczynie zasadowym (pH ok. 7,0–8,0) — gatunek wapieniolubny; na glebach kwaśnych nie występuje. Wrażliwy na konkurencję: ginie, gdy siedlisko zarasta wysokimi bylinami lub krzewami. Mrozoodporny. W uprawie trudny — wymaga podłoża wapiennego, stałej wilgoci i braku konkurentów, co w zwykłym ogrodzie jest niełatwe do utrzymania. NIE ZBIERAĆ ze stanowisk naturalnych: gatunek jest rzadki, jego populacje są małe, a siedliska (torfowiska węglanowe, młaki) należą do najcenniejszych i najbardziej zagrożonych w Polsce. Jeśli surowiec jest potrzebny — pozyskiwać z uprawy lub sięgnąć po krzyżownicę zwyczajną albo po korzeń senegi z apteki.

Surowiec

ziele z rozetą liściową (Polygalae amarae herba); surowiec historyczny, dziś w Polsce niepozyskiwany ze stanowisk naturalnych ze względu na rzadkość gatunku

Termin zbioru

Ziele (gdyby pozyskiwane było z uprawy) — w pełni kwitnienia, od maja do lipca, ścinane wraz z rozetą liści odziomkowych, ale bez korzenia; w suchy dzień po obeschnięciu rosy. Rozeta jest częścią surowca istotną, bo najbardziej gorzką — samo ziele bez rozety jest gorsze jakościowo. Suszyć natychmiast po zbiorze.

Skład chemiczny

Saponiny triterpenowe (poligalowe, pochodne kwasu poligalowego i prezenegeniny — grupa senegin/poligalin) — odpowiadają za działanie wykrztuśne. Gorycze — związki nadające zielu wybitnie gorzki smak (główna cecha odróżniająca ten gatunek od bezsmakowej krzyżownicy zwyczajnej). Ponadto flawonoidy, ksantony, kwasy fenolowe, olejek eteryczny w śladowych ilościach, salicylan metylu (charakterystyczny dla rodzaju Polygala, wyczuwalny zwłaszcza w korzeniu), garbniki, cukry.

Właściwości

• Wykrztuśnie (expectorans) — saponiny drażnią odruchowo zakończenia nerwowe błony śluzowej żołądka, co na drodze odruchu wagalnego nasila wydzielanie rzadkiego śluzu w oskrzelach i ułatwia odkrztuszanie zalegającej, gęstej wydzieliny; jest to ten sam mechanizm, co u senegi i pierwiosnka. Gorzko-pobudzająco (amarum) — gorycze wzmagają wydzielanie śliny i soku żołądkowego, poprawiają łaknienie i trawienie. Pomocniczo: łagodnie moczopędnie i napotnie. Tradycyjnie stosowana przy nieżytach oskrzeli z suchym, męczącym kaszlem oraz przy braku apetytu i niestrawności.

Zastosowanie

Surowiec o znaczeniu dziś głównie historycznym — w polskim zielarstwie praktycznie niedostępny i NIE należy go pozyskiwać ze stanowisk naturalnych. Jeżeli dysponuje się surowcem z uprawy: napar z ziela sporządzano tradycyjnie z 1 łyżeczki rozdrobnionego suszu na szklankę wrzątku, parzonego 10–15 minut pod przykryciem i pitego małymi porcjami (po 2–3 łyżki) kilka razy dziennie jako środek wykrztuśny, oraz na pół godziny przed posiłkiem jako gorycz poprawiająca łaknienie. Saponinowe surowce wykrztuśne stosuje się w niewielkich dawkach i krótko — większe ilości drażnią żołądek i wywołują nudności oraz wymioty. Praktyczna rada dla zielarza: to samo działanie i lepiej udokumentowany, dostępny surowiec dają korzeń pierwiosnka (Primulae radix), korzeń senegi (Polygalae radix — z Polygala senega), korzeń mydlnicy i lukrecja; po nie sięgaj zamiast szukać rzadkiej krzyżownicy gorzkiej. Nie stosować u dzieci bez konsultacji.

Uwagi dla zielarza

Suszyć szybko, w cieniu i dobrym przewiewie, w temperaturze do 40 °C, rozłożone cienką warstwą — surowiec łatwo brunatnieje. Dobrze wysuszone ziele zachowuje szarozieloną barwę, a jego cechą rozstrzygającą o wartości jest SMAK: musi być zdecydowanie, długotrwale gorzki. Surowiec pozbawiony goryczy oznacza, że zebrano niewłaściwy gatunek — najczęściej krzyżownicę zwyczajną, która jest niemal bez smaku i nie ma wartości jako amarum. Przechowywać do 12 miesięcy w szczelnych naczyniach. ODRÓŻNIANIE od krzyżownicy zwyczajnej (Polygala vulgaris): gorzka jest mniejsza (5–20 cm), ma wyraźną ROZETĘ przyziemnych, łopatkowatych liści, drobniejsze kwiaty (3–5 mm) i skrzydła krótsze od korony; smakuje wybitnie gorzko. Zwyczajna jest wyższa, bez rozety (liście równomiernie na łodydze, dolne mniejsze od górnych), ma kwiaty większe (6–8 mm) i skrzydła dłuższe lub równe koronie; jest niemal bez smaku. Obie rosną w innych warunkach: gorzka na wilgotnym wapieniu, zwyczajna na suchszych, także kwaśnych murawach. Cała rodzina Polygalaceae bywa mylona z motylkowatymi (bobowatymi) ze względu na kształt kwiatu — rozstrzyga frędzelkowaty grzebyk na dolnym płatku i brak strąka (owocem jest spłaszczona torebka).

Przeciwwskazania