Pueraria lobata
Wschodnioazjatyckie pnącze motylkowe o bulwiastym korzeniu bogatym w izoflawony, stosowane przy uzależnieniu od alkoholu i dolegliwościach menopauzy.
Kudzu to szybko rosnące pnącze z rodziny bobowatych, w Chinach znane jako ge gen i używane w medycynie od co najmniej dwóch tysięcy lat — przy gorączce, sztywności karku, biegunkach i „na kaca”. Współcześnie zainteresowanie surowcem wzbudziło jego zastosowanie w ograniczaniu spożycia alkoholu: izoflawony korzenia, przede wszystkim puerarina, dajdzeina i dajdzyna, wpływają na metabolizm etanolu i na układ nagrody, przez co u części osób zmniejszają ochotę na picie. Druga linia zastosowań to fitoestrogenne działanie izoflawonów, wykorzystywane przy dolegliwościach okresu menopauzy. W Ameryce Północnej kudzu ma złą sławę jako inwazyjny chwast zarastający całe zbocza; w Polsce nie zadomawia się i cały surowiec pochodzi z importu.
Pnącze zielne o zdrewniałej nasadzie, wieloletnie, o pędach osiągających 10–20 m w sezonie i wspinających się przez owijanie łodygi wokół podpory. Łodygi obłe, zielone do brunatnych, gęsto pokryte rudobrunatnymi, odstającymi włoskami; starsze drewnieją. Liście skrętoległe, długoogonkowe, trójlistkowe (charakterystyczne dla bobowatych — trzy listki na wspólnym ogonku), duże: listek szczytowy o długości 10–20 cm, szeroko jajowaty do rombowatego, ostro zakończony, listki boczne asymetryczne, skośnie jajowate. Kluczowa cecha diagnostyczna: listki bywają wyraźnie 2–3-klapowe (łatkowate) — stąd nazwa gatunkowa; brzeg całobrzegi lub falisty, spód gęsto owłosiony, srebrzysto-szary od przylegających włosków, użyłkowanie pierzaste. U nasady ogonków wyraźne przylistki. Kwiatostan: wzniesione, wydłużone grono (do 10–25 cm) wyrastające w kątach liści; kwiaty typowo motylkowe (żagielek, dwa skrzydełka, łódeczka), długości ok. 1,5–2 cm, purpurowo-fioletowe do liliowych, z żółtą lub zielonkawą plamką u nasady żagielka, silnie i słodko pachnące — zapach porównywany do winogron. Owoc — spłaszczony, wąski, prosty strąk długości 5–10 cm, gęsto pokryty sztywnymi, rudymi, odstającymi włoskami, zawierający kilka nasion. Organ podziemny: masywna, wrzecionowata lub maczugowata bulwa korzeniowa, u starszych roślin osiągająca kilkadziesiąt centymetrów długości i wagę kilkunastu kilogramów, o skórce szarobrunatnej i miąższu białym do kremowego, mączystym i włóknistym — to on jest surowcem.
Gatunek pochodzi z Azji Wschodniej — Chin, Japonii, Korei, Tajwanu i wschodniej Rosji, gdzie rośnie na obrzeżach lasów, na zaroślowych zboczach, w dolinach rzek i na terenach ruderalnych, od nizin po ok. 1500–2000 m n.p.m. Wtórnie zawleczony i silnie inwazyjny w południowo-wschodnich Stanach Zjednoczonych, gdzie zarasta lasy, słupy i budynki (stąd przydomek „the vine that ate the South”), a także we Włoszech i Szwajcarii. W Polsce nie występuje w naturze i przy naszych zimach nie ma realnego potencjału inwazyjnego, choć sadzony bywa sporadycznie jako ciekawostka ogrodowa. Surowiec sprowadzany jest głównie z Chin (skąd pochodzi zdecydowana większość ge gen na rynku światowym), a także z Japonii i Wietnamu — w postaci krojonego korzenia, proszku, skrobi kuzu lub standaryzowanego wyciągu.
Roślina ciepłolubna, ale zaskakująco odporna: część nadziemna przemarza, natomiast bulwa korzeniowa przezimowuje przy łagodniejszych zimach — w Polsce udaje się to w zachodniej i południowo-zachodniej części kraju przy okryciu, choć roślina nie osiąga tu masy korzenia porównywalnej z azjatycką i nie jest to uprawa opłacalna zielarsko. Stanowisko słoneczne, ciepłe, osłonięte; wymaga mocnej podpory, bo pędy są ciężkie. Gleba głęboka, przepuszczalna, umiarkowanie żyzna, raczej lekka i piaszczysto-gliniasta, o odczynie od kwaśnego do obojętnego (pH ok. 5,0–7,0); nie znosi gleb podmokłych i zbitych — bulwa gnije. Jako motylkowa wiąże azot i radzi sobie na glebach ubogich. Uwaga: sadząc kudzu w ogrodzie, pamiętaj, że to gatunek uznany za inwazyjny w wielu krajach — nie wypuszczaj go poza kontrolowaną uprawę i nie sadź w pobliżu terenów naturalnych. Nie kupuj surowca z niepewnego źródła: korzeń kumuluje metale ciężkie z gleby, a znaczna część chińskiego surowca pochodzi z terenów uprzemysłowionych; wybieraj dostawcę z badaniami na metale ciężkie i pozostałości pestycydów.
korzeń, właściwie bulwa korzeniowa (Puerariae radix, chiń. ge gen); rzadziej kwiat (Puerariae flos, ge hua). Z korzenia produkuje się także skrobię kudzu (kuzu) używaną kulinarnie
Korzeń (bulwa): zbiór jesienią i zimą, po przekwitnięciu i zaschnięciu części nadziemnej — w Chinach od października do marca, gdy roślina zgromadziła w bulwie maksimum skrobi i izoflawonów. Kopie się rośliny co najmniej 2–3-letnie (młode bulwy są małe i ubogie). Bulwę oczyszcza się z ziemi, obiera lub zostawia ze skórką, kroi w plastry lub grube kostki i suszy — najpierw ewentualnie krótko na słońcu, potem w cieniu przy dobrym przewiewie, w temperaturze do ok. 50 °C; grube kawałki suszy się dłużej, bo bulwa jest wodnista i przy złym suszeniu pleśnieje w środku. Kwiaty (ge hua): zbiór w pełni kwitnienia, w sierpniu–wrześniu, w suchy dzień przed południem, gdy grona są w pełni rozwinięte, ale kwiaty jeszcze nie zaczynają brązowieć; suszyć szybko w cieniu, w cienkiej warstwie, w temperaturze do 35–40 °C. W Polsce zbioru praktycznie się nie prowadzi — surowiec kupujemy gotowy.
Główną i najważniejszą grupą są izoflawony: puerarina (C-glikozyd, związek najbardziej charakterystyczny dla kudzu i będący markerem standaryzacji wyciągów), dajdzyna, dajdzeina, genisteina, genistyna, formononetyna, biochanina A, a także pochodne puerariny (dajdzeino-8-C-glukozyd i inne). Ponadto: saponiny triterpenowe (kudzusaponiny, soyasaponiny), kumaryny (puerarol), alantoina, kwasy fenolowe, sterole, duże ilości skrobi (bulwa jest surowcem skrobiowym — stąd kulinarna skrobia kuzu), błonnik, aminokwasy i sole mineralne. Kwiaty zawierają odmienny profil izoflawonów, z przewagą kakkaliny i tektorygeniny oraz robininy. Zawartość izoflawonów jest bardzo zmienna zależnie od odmiany, wieku rośliny i pochodzenia, dlatego wiarygodne preparaty standaryzuje się na puerarinę — na surowcu sypkim bez badania nie da się podać sensownej liczby.
Odwar z korzenia (postać podstawowa, tradycyjna): 1–2 łyżeczki rozdrobnionego korzenia (ok. 3–9 g w medycynie chińskiej) na 1,5–2 szklanki wody, gotować pod przykryciem 15–20 minut (surowiec jest twardy i skrobiowy, krótkie parzenie nic nie da), odstawić 10 minut, przecedzić. Pić 2–3 razy dziennie. Przy dolegliwościach menopauzalnych i w kuracji ograniczania picia stosuje się kudzu regularnie przez kilka tygodni — efekt nie jest natychmiastowy. Wyciągi standaryzowane na puerarinę (najczęstsza forma w badaniach nad alkoholem): dawkowanie wyłącznie według wskazań producenta; wyciąg jest wielokrotnie mocniejszy od suszu i nie wolno przeliczać jednego na drugi „na oko”. Napar z kwiatów: 1 łyżeczka na szklankę wrzątku, parzyć 10 minut pod przykryciem — tradycyjnie na kaca i po nadużyciu alkoholu. Skrobia kuzu: używana kulinarnie do zagęszczania i w kuchni makrobiotycznej jako środek łagodzący na żołądek i jelita (rozrobić łyżeczkę w zimnej wodzie, zagotować mieszając do zgęstnienia) — to zastosowanie odżywcze, nie lecznicze. Uwaga praktyczna dla kuracji alkoholowej: kudzu zmniejsza ochotę na picie, ale nie chroni przed skutkami alkoholu i nie zwalnia z terapii — nie sprzedawaj tego pacjentowi jako „ziółka, po którym można pić”. Kuracje prowadzić przez 4–12 tygodni, potem ocenić efekt.
Dobry surowiec: grube plastry lub kostki o białym do kremowego miąższu, twarde, mączyste na przełamie, o słabym, słodkawym, skrobiowym zapachu i lekko słodkim, mdłym smaku; barwa szarożółta lub żółtawa jest dopuszczalna, natomiast plamy brunatne, czarne punkty, zapach stęchły albo kwaśny oznaczają, że bulwę źle wysuszono i zapleśniała w środku — to najczęstsza wada kudzu w handlu, bo surowiec jest wodnisty i suszy się go za szybko z zewnątrz. Nie mylić korzenia kudzu z pochodzącym z innego gatunku „kudzu tajskim” (Pueraria mirifica), sprzedawanym jako środek „na biust” — to inna roślina o dużo silniejszym działaniu estrogennym (mirestrol) i innym profilu bezpieczeństwa; sprawdzaj nazwę łacińską. Surowiec jest bardzo twardy — rozdrabniaj sekatorem lub kupuj już krojony; do młynka nadaje się źle. Przechowywać do 2 lat w szczelnym naczyniu, w suchym i ciemnym miejscu; skrobia kuzu chłonie wilgoć błyskawicznie i zbryla się — trzymaj ją w hermetycznym słoiku. Mieszanki: przy menopauzie łączy się z pluskwicą, koniczyną czerwoną i szałwią; przy dolegliwościach karku i głowy — z krwawnikiem, dziurawcem i miłorzębem; w kuracji alkoholowej — z ostropestem (ochrona wątroby) i melisą. Typowe błędy: parzenie zamiast gotowania (izoflawony i saponiny wymagają dłuższej ekstrakcji), przeliczanie dawki wyciągu na susz, oczekiwanie natychmiastowego efektu w ciągu dnia oraz — najpoważniejszy — traktowanie kudzu jako samodzielnego leku na alkoholizm.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.