Kuklik pospolity

Opis

Kuklik pospolity to jedno z najbardziej niedocenianych ziół polskich zarośli i przydroży. Jego kłącze, świeżo wykopane i przełamane, pachnie wyraźnie goździkami — za sprawą glikozydu geiny, który rozkłada się do eugenolu; w dawnej kuchni i piwowarstwie używano go jako taniego zamiennika kosztownych goździków korzennych, a w medycynie klasztornej nosił nazwę „korzenia błogosławionego” (radix caryophyllata, herba benedicta). Surowcem jest bogate w garbniki kłącze o działaniu ściągającym, przeciwzapalnym i przeciwbiegunkowym. Roślinę rozpozna się bez pudła po owocach: kuliste główki niełupek zaopatrzonych w haczyk czepiają się ubrania i sierści zwierząt.

Wygląd

Bylina wysokości 30–100 cm, o pokroju luźnym, wiotkim, w górze rozgałęzionym. Łodyga wzniesiona, obła, miękko owłosiona, często czerwonawo nabiegła, rozgałęziająca się widlasto. Liście dwojakie: odziomkowe w rozecie — długoogonkowe, przerywano-nieparzystopierzastozłożone, o listku szczytowym wyraźnie NAJWIĘKSZYM, trójklapowym i grubo karbowano-piłkowanym, oraz o kilku parach drobnych, nierównych listków bocznych; liście łodygowe skrętoległe, trójdzielne lub trójlistkowe, z DUŻYMI, jajowatymi, głęboko wciętymi i ząbkowanymi PRZYLISTKAMI (przylistki są bardzo okazałe — cecha diagnostyczna), użyłkowanie pierzaste, wgłębione. Kwiaty pojedyncze, WZNIESIONE (skierowane w górę, otwarte, nie zwisające), na długich szypułkach, średnicy 1–1,5 cm; 5 płatków wolnych, jasnożółtych, o zaokrąglonym końcu, płatki są krótsze lub równe działkom kielicha, kielich zielony, odgięty w dół, z kieliszkiem. Pręciki i słupki liczne, żółte. Owoc: kulista główka zbudowana z licznych niełupek, z których każda kończy się długim, na końcu HACZYKOWATO zagiętym dzióbkiem (pozostałość szyjki słupka) — cała główka czepia się odzieży i sierści (epizoochoria). Organ podziemny: grube, krótkie, walcowate, brunatnoczerwone kłącze z licznymi korzeniami, na przełamaniu czerwonawe i wydzielające wyraźny GOŹDZIKOWY zapach.

Gdzie rośnie

W Polsce gatunek pospolity na całym obszarze, od nizin po regle. Rośnie w wilgotnych lasach liściastych (grądy, łęgi), w zaroślach, na skrajach lasów, w parkach, ogrodach, na cienistych przychaciach, przy murach, płotach i przydrożach, w miejscach ruderalnych z dostatkiem azotu. Wskaźnik gleb żyznych, próchnicznych i azotowych; typowa roślina półcienia — stąd łacińskie „urbanum”, bo chętnie towarzyszy siedzibom ludzkim.

Warunki

Stanowisko półcieniste do cienistego; w pełnym słońcu rośnie, ale słabiej i szybciej usycha. Gleba żyzna, próchniczna, gliniasta, świeża do wilgotnej, zasobna w azot, o odczynie obojętnym do lekko zasadowego (pH 6,0–7,5). W pełni mrozoodporny (strefa 3). Rozmnaża się obficie z nasion (haczyki roznoszą je wszędzie) — w ogrodzie potrafi być natrętny. Nie zbierać z przydroży, z pasów przy murach zabudowań przemysłowych, z terenów opryskiwanych i z miejsc odwiedzanych przez psy — jest to roślina siedlisk ruderalnych, więc czystość stanowiska trzeba oceniać szczególnie uważnie. Do zbioru wybierać stanowiska leśne i zaroślowe, z dala od zabudowy.

Surowiec

kłącze z korzeniami (Gei urbani rhizoma et radix, dawniej Radix caryophyllatae), pomocniczo ziele (Gei herba)

Termin zbioru

Kłącze z korzeniami — WCZESNĄ WIOSNĄ (marzec–kwiecień, przed rozwojem pędu kwiatowego) lub jesienią (wrzesień–październik, po zaschnięciu części nadziemnej); wiosenny zbiór daje surowiec najbardziej aromatyczny, bo zawartość geiny jest wtedy najwyższa, a jesienny — najbogatszy w garbniki. Wykopywać szpadlem lub motyczką, otrząsnąć, szybko opłukać w zimnej bieżącej wodzie (nie moczyć — geina i garbniki wypłukują się), obciąć nadziemne resztki i drobne korzonki, grubsze kłącza przekroić wzdłuż. Ziele — od maja do sierpnia, w czasie kwitnienia, w suchy dzień; ma mniejsze znaczenie i słabsze działanie niż kłącze.

Skład chemiczny

Garbniki (do kilkunastu procent w kłączu — głównie hydrolizujące elagotaniny i galotaniny, w tym gemina, oraz procyjanidyny), kwas galusowy i elagowy. Glikozyd fenolowy GEINA (wanilinowy glikozyd eugenolu), z którego enzym gaza uwalnia EUGENOL — stąd goździkowy zapach kłącza; enzymatyczny rozkład zachodzi po uszkodzeniu tkanki, dlatego zapach pojawia się po przełamaniu, a nasila w czasie powolnego suszenia. Ponadto olejek eteryczny (eugenol, kariofilen), gorycze, żywice, flawonoidy, skrobia, kwas askorbinowy i karotenoidy w liściach, sole mineralne.

Właściwości

• Ściągająco (adstringens) — silne działanie garbnikowe: wytrącanie białek na powierzchni błon śluzowych, uszczelnianie naczyń, ograniczenie wysięku i drobnych krwawień. Przeciwbiegunkowo i przeciwzapalnie na przewód pokarmowy. Przeciwbakteryjnie i przeciwgrzybiczo (garbniki + eugenol) — stąd bardzo dobre zastosowanie w chorobach jamy ustnej i gardła. Miejscowo znieczulająco i przeciwbólowo dzięki eugenolowi (ten sam składnik, dla którego stosuje się olejek goździkowy przy bólu zęba). Ponadto: gorzko-pobudzająco na wydzielanie soku żołądkowego i poprawiająco łaknienie, napotnie i przeciwgorączkowo (użycie tradycyjne), wiatropędnie. Zewnętrznie: gojąco na rany, owrzodzenia, hemoroidy, upławy, stany zapalne skóry; ściągająco w kosmetyce cery tłustej.

Zastosowanie

Odwar z kłącza (wewnętrznie, przy biegunce i nieżycie jelit): 1 łyżka rozdrobnionego kłącza na szklankę wody, gotować 5–10 minut pod przykryciem, odstawić 15 minut; pić 2–3 razy dziennie po 1/3–1/2 szklanki, krótkotrwale, do ustąpienia objawów. Odwar do płukania jamy ustnej i gardła: 2 łyżki kłącza na szklankę wody, gotować 10 minut, ostudzić; płukać 3–4 razy dziennie przy zapaleniu dziąseł, paradontozie, aftach, anginie, przykrym zapachu z ust — to najlepsze zastosowanie tego surowca, bo łączy działanie ściągające, odkażające i miejscowo znieczulające. Nalewka: kłącze zalać alkoholem 40–50%, macerować 2–3 tygodnie, przecedzić; po kilkadziesiąt kropli na wodzie 2–3 razy dziennie (trawiennie, ściągająco) lub do pędzlowania dziąseł. Wino kuklikowe (tradycyjne): kłącze macerowane w winie — dawna gorycz trawienna. Okłady i nasiadówki z mocnego odwaru przy hemoroidach i trudno gojących się ranach. Kulinarnie: kłącze bywa używane jako aromat goździkowy do grzańców, nalewek i piwa — w niewielkiej ilości.

Uwagi dla zielarza

Kłącze suszyć POWOLI, w cieniu i przewiewie, w temperaturze do 35–40 °C — powolne suszenie sprzyja enzymatycznemu uwalnianiu eugenolu i wzmacnia goździkowy aromat; suszenie w zbyt wysokiej temperaturze niszczy olejek i daje surowiec bezwonny. Kłącza grubsze przekroić wzdłuż, inaczej pleśnieją w środku. Dobrze wysuszony surowiec jest twardy, kruchy, brunatnoczerwony, na przekroju czerwonawy, o wyraźnym zapachu goździkowym i wybitnie cierpkim smaku — brak zapachu goździków ALBO brak cierpkości oznacza surowiec zły. Przechowywać w szczelnych naczyniach, w ciemności, do 2 lat, ale aromat traci się z czasem — najlepszy jest surowiec z bieżącego sezonu. Odwarów z garbnikami nie gotować w żeliwie ani aluminium (garbniki reagują z metalem i czernieją) — używać emalii, szkła lub stali nierdzewnej. ODRÓŻNIANIE: od kuklika zwisłego (Geum rivale) — pospolity ma kwiaty WZNIESIONE, otwarte, jasnożółte, rośnie w cieniu i na sucho-świeżo; zwisły ma kwiaty ZWISAJĄCE, dzwonkowate, o brunatnoczerwonym kielichu, i rośnie na mokrych łąkach. Oba mają aromatyczne, garbnikowe kłącze i mogą być używane podobnie, ale zapach goździkowy jest wyraźniejszy u pospolitego. Oba gatunki łatwo się krzyżują (Geum × intermedium) — mieszańce mają cechy pośrednie. Od poziomki i pięciornika (podobne liście trójlistkowe) rozstrzygają duże przylistki i haczykowate owoce. Kuklik dobrze łączy się z pięciornikiem kurzym zielem, korą dębu, szałwią i rumiankiem (płukanki na jamę ustną) oraz z borówką czernicą i krwiściągiem (mieszanki przeciwbiegunkowe).

Przeciwwskazania