Kuklik zwisły

Opis

Kuklik zwisły to najbardziej rozpoznawalna z polskich kuklików — jego kwiaty nie otwierają się szeroko, lecz zwisają jak dzwonki, a ich brudnoróżowe płatki są zamknięte w mięsistym, brunatnoczerwonym kielichu, przez co całość wygląda nietypowo i wręcz posępnie. Rośnie tam, gdzie mokro: na łąkach zalewowych, w olsach, nad potokami. Zielarsko jest bliskim odpowiednikiem kuklika pospolitego: kłącze zawiera dużo garbników oraz glikozyd geinę uwalniający eugenol, więc pachnie goździkowo i działa ściągająco, przeciwzapalnie i przeciwbiegunkowo. Bywa nazywany „czekoladką” — w Ameryce Północnej z jego kłączy parzono goździkowo-korzenny napar zwany „indiańską czekoladą”.

Wygląd

Bylina wysokości 20–60 cm, o pokroju sztywno wzniesionym, skąpo rozgałęzionym. Łodyga wzniesiona, obła, gęsto miękko owłosiona, ciemnoczerwono lub brunatno nabiegła, zwłaszcza w górnej części. Liście odziomkowe w rozecie — długoogonkowe, przerywano-nieparzystopierzastozłożone, o listku szczytowym największym, szeroko sercowatym lub nerkowatym i trójklapowym, oraz o kilku parach mniejszych, nierównych listków bocznych, wszystkie grubo karbowano-piłkowane i miękko owłosione; liście łodygowe nieliczne, trójdzielne lub trójlistkowe, siedzące, z przylistkami mniejszymi i mniej okazałymi niż u kuklika pospolitego; użyłkowanie pierzaste, wgłębione, blaszka pomarszczona. Kwiaty na długich, wygiętych szypułkach, po 2–5 na pęd, wyraźnie ZWISAJĄCE i tylko przymknięte (dzwonkowate, nigdy nie otwierają się płasko) — to niepodważalna cecha diagnostyczna. Kielich mięsisty, brunatnoczerwony do purpurowobrunatnego, dłuższy lub równy koronie; 5 płatków odwrotnie jajowatych, na szczycie wyciętych, barwy brudnoróżowej, żółtawoczerwonej lub kremowo-różowej z ciemniejszym użyłkowaniem, wąsko klinowato zwężonych w paznokieć. Owoc: kulista główka niełupek, każda z długim dzióbkiem — dzióbek jest u tego gatunku PIERZASTO OWŁOSIONY w dolnej części i haczykowato zagięty na końcu (u kuklika pospolitego dzióbek jest nagi). Organ podziemny: grube, poziome, brunatne, zdrewniałe kłącze z licznymi korzeniami, na przełamaniu czerwonawe, o wyraźnym goździkowym zapachu.

Gdzie rośnie

W Polsce dość pospolity na całym niżu i w górach po piętro subalpejskie, choć znika wraz z osuszaniem terenu. Rośnie na wilgotnych i mokrych łąkach, w olsach i łęgach, na torfowiskach niskich, w wilgotnych zaroślach, nad potokami, rowami i strumieniami, na źródliskach, w wilgotnych ziołoroślach górskich. Wskaźnik gleb stale wilgotnych, żyznych i próchnicznych.

Warunki

Stanowisko półcieniste do słonecznego, pod warunkiem stałej wilgoci. Gleba żyzna, próchniczna, gliniasta lub torfowa, wilgotna do mokrej, zasobna w składniki pokarmowe, o odczynie lekko kwaśnym do obojętnego (pH 5,5–7,0); znosi okresowe zalanie. Nie znosi suszy — na przesuszonym stanowisku szybko usycha. W pełni mrozoodporny (strefa 3). Łatwy w uprawie w wilgotnym, cienistym zakątku ogrodu lub nad oczkiem wodnym; rozmnaża się przez podział kłącza i z nasion. Nie zbierać z rowów melioracyjnych sąsiadujących z polami uprawnymi (spływ nawozów i pestycydów), z brzegów zbiorników zasilanych ściekami, z terenów zalewowych poniżej zrzutów przemysłowych — kłącza roślin siedlisk mokrych kumulują metale ciężkie.

Surowiec

kłącze z korzeniami (Gei rivalis rhizoma et radix), pomocniczo ziele; surowiec używany zamiennie z kłączem kuklika pospolitego

Termin zbioru

Kłącze z korzeniami — wczesną wiosną (marzec–kwiecień, przed rozwojem pędów kwiatowych) albo jesienią (wrzesień–październik), po zaschnięciu części nadziemnej; wiosenny surowiec jest najbardziej aromatyczny, jesienny najzasobniejszy w garbniki. Wykopywać szpadlem (na mokrym gruncie idzie łatwo), otrząsnąć z ziemi, szybko opłukać w zimnej bieżącej wodzie — nie moczyć, bo garbniki i geina wypłukują się do wody — odciąć resztki nadziemne, grubsze kłącza przekroić wzdłuż. Ziele — w czasie kwitnienia (maj–czerwiec), w suchy dzień po obeschnięciu rosy; ma znaczenie pomocnicze.

Skład chemiczny

Garbniki w wysokiej zawartości (elagotaniny i garbniki galusowe, procyjanidyny), kwas galusowy i elagowy. Glikozyd GEINA, z którego enzymatycznie uwalnia się EUGENOL — źródło goździkowego zapachu kłącza. Ponadto olejek eteryczny (eugenol, kariofilen), gorycze, żywice, flawonoidy, skrobia, w liściach kwas askorbinowy i karotenoidy, sole mineralne. Profil składu jest bardzo zbliżony do kuklika pospolitego, przy nieco słabszym akcencie goździkowym, a mocniejszym garbnikowym.

Właściwości

• Silnie ściągająco (garbniki), przeciwzapalnie i przeciwbakteryjnie na błony śluzowe przewodu pokarmowego i jamy ustnej. Przeciwbiegunkowo — hamuje nadmierną perystaltykę i wysięk zapalny w jelitach. Przeciwkrwotocznie miejscowo (uszczelnianie naczyń włosowatych) — tradycyjnie przy krwawieniach z dziąseł, hemoroidach i obfitych miesiączkach. Eugenol daje dodatkowo działanie odkażające i miejscowo znieczulające (jak w olejku goździkowym). Pomocniczo: gorzko-pobudzająco na wydzielanie soku żołądkowego, wiatropędnie, napotnie. Zewnętrznie: gojąco i ściągająco na rany, owrzodzenia, hemoroidy, upławy, stany zapalne skóry i błon śluzowych.

Zastosowanie

Odwar z kłącza (wewnętrznie, przy biegunce i nieżycie jelit): 1 łyżka rozdrobnionego kłącza na szklankę wody, gotować 5–10 minut pod przykryciem, odstawić 15 minut; pić 2–3 razy dziennie po 1/3–1/2 szklanki, krótkotrwale — do ustąpienia objawów, nie przewlekle. Odwar do płukania jamy ustnej i gardła: 2 łyżki kłącza na szklankę wody, gotować 10 minut, ostudzić; płukać 3–4 razy dziennie przy zapaleniu dziąseł, aftach, anginie, krwawieniu dziąseł. Nasiadówki i okłady przy hemoroidach oraz trudno gojących się ranach — mocny odwar (3–4 łyżki na litr wody), letni. Nalewka: kłącze zalane alkoholem 40–50%, macerowane 2–3 tygodnie; po kilkadziesiąt kropli na wodzie 2–3 razy dziennie, albo do pędzlowania dziąseł. Napój korzenny (tradycyjny, „czekolada z kuklika”): rozdrobnione, świeże kłącze gotowane krótko z mlekiem lub wodą z dodatkiem miodu — daje aromat goździkowo-korzenny; to zastosowanie smakowe, nie lecznicze. W praktyce kuklik zwisły stosuje się WYMIENNIE z kuklikiem pospolitym — wskazania, dawkowanie i ograniczenia są takie same.

Uwagi dla zielarza

Kłącze suszyć powoli, w cieniu i przewiewie, w temperaturze do 35–40 °C — powolne suszenie sprzyja enzymatycznemu uwalnianiu eugenolu i wzmacnia goździkowy aromat; wysoka temperatura ulatnia olejek i daje surowiec bezwonny, wart tylko tyle, ile jego garbniki. Grubsze kłącza przekroić wzdłuż, inaczej zaparzą się i spleśnieją w środku — surowiec z siedlisk mokrych jest wilgotniejszy niż u kuklika pospolitego i trzeba go suszyć uważniej. Dobrze wysuszone kłącze jest twarde, kruche, na przekroju czerwonawe, pachnie goździkami i mocno ściąga w ustach. Przechowywać do 2 lat w szczelnych, ciemnych naczyniach, ale aromat najlepszy jest w pierwszym roku. Odwarów nie gotować w naczyniach żeliwnych ani aluminiowych — garbniki reagują z metalem i czernieją. ODRÓŻNIANIE: od kuklika pospolitego (Geum urbanum) — zwisły ma kwiaty ZWISAJĄCE, dzwonkowate, z mięsistym brunatnoczerwonym kielichem i brudnoróżowymi płatkami, dzióbek niełupki pierzasto owłosiony, siedlisko MOKRE; pospolity ma kwiaty wzniesione, płasko otwarte, jasnożółte, dzióbek nagi, siedlisko cieniste i świeże. UWAGA: oba gatunki łatwo się krzyżują tam, gdzie rosną obok siebie, dając mieszańca Geum × intermedium o cechach pośrednich (kwiaty półzwisłe, żółtawo-różowe) — mieszaniec jest zielarsko równoważny. Od rdestu wężownika, z którym dzieli mokre łąki i działanie garbnikowe, odróżnia go liść (u kuklika złożony, u wężownika pojedynczy) i kwiatostan (u wężownika różowy kłos). Kuklik zwisły dobrze łączy się z pięciornikiem kurzym zielem, krwiściągiem lekarskim, korą dębu i borówką czernicą (mieszanki przeciwbiegunkowe) oraz z szałwią i rumiankiem (płukanki na jamę ustną).

Przeciwwskazania