Dactylorhiza majalis
Najpospolitszy z krajowych storczyków wilgotnych łąk, chroniony; jego bulwy były dawnym źródłem salepu, dziś surowca nie wolno pozyskiwać.
Kukułka szerokolistna to storczyk podmokłych łąk, kiedyś na tyle liczny, że jego bulwy wykopywano na salep — śluzowy surowiec osłaniający i odżywczy. Melioracje, intensyfikacja rolnictwa i zarzucenie koszenia łąk zredukowały populacje do resztek, przez co gatunek objęto w Polsce ochroną. W praktyce zielarskiej nie jest to roślina do zbioru, lecz roślina do rozpoznawania i chronienia. Jej wartość surowcowa sprowadzała się do śluzów, które równie dobrze dostarcza siemię lniane czy prawoślaz. Notę zamieszczamy, by zielarz umiał ją odróżnić od innych roślin łąkowych i wiedział, dlaczego zostawia ją nietkniętą.
Bylina o wysokości 15–50 (do 60) cm, wyrastająca z bulwy korzeniowej dłoniasto rozciętej na 2–5 palczastych odcinków. Łodyga gruba, wyraźnie pusta w środku (dęta), często purpurowo nabiegła w górnej części, kanciasta, gęsto ulistniona 3–6 liśćmi. Liście duże, szerokolancetowate do odwrotnie jajowatych, najszersze powyżej połowy długości, tępo lub krótko zaostrzone, odstające, zwykle gęsto pokryte ciemnobrunatnymi, zlewającymi się plamami; dolne liście wyraźnie szersze od górnych, o użyłkowaniu równoległym. Kwiatostan: gęsty, krótki, walcowaty kłos długości 4–12 cm, purpuroworóżowy do fioletowego, wyraźnie ciemniejszy niż u kukułki plamistej. Kwiaty grzbieciste, z warżką szeroką, wyraźnie trójłatkową, o środkowej łatce mniej więcej równej bocznym lub tylko nieznacznie węższej, z rysunkiem ciemnych kresek i pętelek; ostroga gruba, stożkowata, skierowana w dół. Przysadki lancetowate, dłuższe od kwiatów, sterczące ponad kłos i nadające kwiatostanowi „nastroszony” wygląd — cecha diagnostyczna. Owoc: podłużna torebka z pylistymi nasionami.
Rozproszona w całej Polsce, najczęstsza w Karpatach, na Podkarpaciu, Podlasiu i pojezierzach; na niżu w wielu regionach niemal wymarła. Zajmuje wilgotne i podmokłe łąki kośne, młaki, torfowiska niskie i przejściowe, zabagnione obniżenia, brzegi rowów i turzycowiska. Wymaga łąk ekstensywnie użytkowanych — koszonych, ale nienawożonych i nieosuszanych. Znika w ciągu kilku lat po zmeliorowaniu terenu lub po zamianie łąki na intensywne pastwisko.
Stanowisko w pełni słoneczne, otwarte. Gleba mokra do stale wilgotnej, torfowa, mułowa lub gliniasta, uboga w azot i fosfor, o odczynie lekko kwaśnym do zasadowego (pH ok. 5,5–7,5) — znosi podłoża zasobniejsze w wapń niż kukułka plamista. Pełna mrozoodporność, ale bezwzględna zależność od mikoryzy: rośliny przesadzone do ogrodu praktycznie zawsze giną w ciągu 1–3 sezonów. NIE zbierać nigdzie: gatunek chroniony. Nie wykopywać, nie zrywać kwiatostanów, nie przesadzać — także z tzw. dobrych intencji przy budowie drogi czy melioracji; w takich sytuacjach zgłasza się stanowisko regionalnej dyrekcji ochrony środowiska.
historycznie: bulwa korzeniowa (Salep tuber). Gatunek objęty ochroną gatunkową w Polsce — pozyskiwanie ze stanowisk naturalnych zabronione; roślina nie jest surowcem współczesnego zielarstwa.
Zbiór zabroniony. Dla porządku historycznego: bulwy wykopywano tuż po przekwitnieniu (czerwiec–lipiec), pobierając wyłącznie jasną, jędrną bulwę tegoroczną (stara, pomarszczona nie nadawała się), parzono wrzątkiem lub krótko gotowano dla zniszczenia zdolności kiełkowania i zabezpieczenia przed pleśnią, a następnie suszono na twardy, rogowaty, przeświecający kawałek. Praktyka ta jest dziś w Polsce nielegalna.
Bulwa: dominują śluzy (glukomannany) stanowiące główną masę surowca, obok nich skrobia, białka, cukry, sole mineralne. Brak istotnych związków o działaniu farmakologicznym — surowiec działa fizycznie, przez powlekanie błon śluzowych, nie chemicznie. Części nadziemne bez znaczenia surowcowego.
Nie stosować. Surowiec z rodzimych stanowisk jest nielegalny, a jego pozyskanie niszczy populację, która odbudowuje się latami (siewka storczyka potrzebuje kilku lat na wydanie pierwszego liścia). Zamiast tego: macerat z siemienia lnianego (1 łyżka nasion na szklankę wody, 20–30 minut, zimno lub letnia woda), macerat na zimno z korzenia prawoślazu, odwar z porostu islandzkiego. Historyczny kleik salepowy (sproszkowana bulwa gotowana z wodą lub mlekiem) podajemy wyłącznie jako informację etnobotaniczną.
Rozpoznanie: od kukułki plamistej (Dactylorhiza maculata) odróżnia się szerokimi, odwrotnie jajowatymi dolnymi liśćmi najszerszymi powyżej środka, grubą, wyraźnie dętą łodygą, ciemniejszym, purpurowym kwiatostanem, przysadkami sterczącymi ponad kwiaty oraz warżką o środkowej łatce niewiele węższej od bocznych. Rośnie na siedliskach żyźniejszych i bardziej zasobnych w wapń. Od storczyka szerokolistnego z rodzaju Orchis odróżnia ją bulwa palczasta zamiast kulistej. Kwitnie wcześnie — maj–czerwiec (stąd majalis) — i wtedy jest najłatwiejsza do zinwentaryzowania. Praktyczna rola zielarza: notować stanowiska, nie kosić łąki przed wydaniem nasion (najlepiej po połowie lipca), nie dopuszczać do nawożenia. Salep sprzedawany w handlu pochodzi zwykle z Turcji i Iranu i jest efektem rabunkowego wykopywania dzikich storczyków — kupując go, finansuje się dokładnie ten problem.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.