Kurzyślad polny

Opis

Kurzyślad polny to niepozorny chwast upraw okopowych i zbożowych, łatwo rozpoznawalny po ceglastoczerwonych, pięciopłatkowych kwiatach na cienkich szypułkach i czworokanciastej, płożącej łodydze. Ludowa nazwa „barometr ubogich” bierze się z tego, że kwiaty zamykają się przy spadku ciśnienia i wilgotnym powietrzu. W dawnym zielarstwie ziele stosowano na wątrobę, w padaczce i przy ukąszeniach, ale roślina zawiera saponiny i związki drażniące o działaniu toksycznym — notowano zatrucia zwierząt gospodarskich i kontaktowe zapalenia skóry u ludzi. Współczesne ziołolecznictwo nie stosuje tego surowca wewnętrznie i słusznie: nie ma on właściwości, których nie dawałyby bezpieczniejsze zioła. Znajomość gatunku przydaje się zielarzowi głównie po to, by nie zebrać go omyłkiem razem z innymi roślinami polnymi.

Wygląd

Roślina jednoroczna, drobna, o pokroju płożącym lub podnoszącym się, wysokości 5–30 cm, tworząca luźne kobierce. Łodyga cienka, naga, wyraźnie czterokanciasta (czworoboczna w przekroju) — cecha diagnostyczna wyczuwalna w palcach — rozgałęziona od nasady, leżąca lub wznosząca się końcami. Liście naprzeciwległe (rzadko po trzy w okółku), siedzące, bez ogonków, jajowate do szerokolancetowatych, długości 1–2,5 cm, o brzegu całobrzegim, na spodniej stronie gęsto pokryte drobnymi ciemnymi, czarniawymi kropkami (gruczołkami) — druga cecha rozpoznawcza; użyłkowanie słabo widoczne, pierzaste. Kwiaty pojedyncze, wyrastające po jednym z kątów liści na cienkiej, długiej szypułce zwykle dłuższej od liścia i po przekwitnieniu odgiętej w dół. Korona kolista, o średnicy 5–14 mm, pięciodzielna, ceglastoczerwona do pomarańczowoczerwonej (forma niebieskokwiatowa, dawniej wyróżniana jako Anagallis foemina, ma kwiaty lazurowe); płatki na brzegu drobno orzęsione gruczołkowatymi włoskami, u nasady z ciemniejszym, purpurowym oczkiem. Kwiaty otwierają się tylko przy słonecznej pogodzie i zamykają przed deszczem oraz po południu. Owoc: kulista torebka pękająca w poprzek wieczkiem (pyksida) — nietypowa dla polnych chwastów cecha, po której gatunek rozpoznaje się nawet po przekwitnieniu; zawiera liczne, drobne, brunatne nasiona. Korzeń palowy, cienki, słabo rozwinięty.

Gdzie rośnie

Pospolity w całej Polsce po niższe położenia górskie, częstszy na południu i w pasie gleb żyźniejszych. Rośnie jako chwast w uprawach okopowych (ziemniaki, buraki), w zbożach, w ogrodach warzywnych, na ugorach, przydrożach, rumowiskach, przy murach i na przychaciach. Preferuje gleby żyzne, gliniaste lub piaszczysto-gliniaste, zasobne w wapń. Roślina archeofityczna, w Polsce znana od dawna, dziś ustępująca na intensywnie herbicydowanych polach.

Warunki

Stanowisko słoneczne, otwarte, ciepłe. Gleba żyzna, przewiewna, umiarkowanie wilgotna, zasobna w wapń, o odczynie obojętnym do lekko zasadowego (pH 6,5–7,5). Nie znosi silnego zakwaszenia i zacienienia. Roślina jednoroczna, zimuje w postaci nasion — kwestia mrozoodporności nie ma tu znaczenia praktycznego, nasiona zachowują żywotność w glebie przez wiele lat. Gatunku nie należy zbierać w ogóle ze względu na toksyczność; szczególnie unikać terenów, na których rośnie razem z młodym zielem innych roślin polnych, by nie wprowadzić go omyłkowo do zbioru.

Surowiec

historycznie: ziele (Anagallidis herba). Roślina trująca — surowiec nie jest stosowany we współczesnym ziołolecznictwie ani nie występuje w farmakopei; nie zbierać do użytku wewnętrznego.

Termin zbioru

Nie zbierać. Historycznie ziele ścinano w pełni kwitnienia (czerwiec–wrzesień), w słoneczny dzień, i suszono w cieniu — praktyka ta jest dziś porzucona ze względu na toksyczność saponin i brak jakiejkolwiek przewagi nad bezpiecznymi surowcami. Zielarz powinien natomiast rozpoznawać kurzyślad w terenie, by wyeliminować go z surowca zbieranego z pól i miedz.

Skład chemiczny

Ziele zawiera saponiny triterpenowe (m.in. z grupy anagalozydów, w tym cyklaminę i związki pokrewne saponinom bulwy cyklamena) — to one odpowiadają za toksyczność i drażniące działanie surowca; obok nich glikozydy, kwasy fenolowe, garbniki, gorycze, flawonoidy (m.in. pochodne kwercetyny i kemferolu), fitosterole, enzymy oraz w nasionach niewielkie ilości oleju tłuszczowego. Zawartość saponin jest zmienna i zależy od stanowiska oraz fazy rozwoju, dlatego nie sposób podać bezpiecznej dawki ziela — to jeden z powodów, dla których surowiec wycofano z użycia.

Właściwości

• Saponiny kurzyśladu działają silnie drażniąco na błony śluzowe przewodu pokarmowego i hemolitycznie po wchłonięciu, co przy większych dawkach prowadzi do zapalenia żołądka i jelit, uszkodzenia nerek i objawów ze strony ośrodkowego układu nerwowego. W dawnym lecznictwie ziele opisywano jako moczopędne, żółciopędne, wykrztuśne i przeciwdrgawkowe, a sok — jako środek zewnętrzny na brodawki i trudno gojące się rany; opisy te mają charakter historyczny i nie mają współczesnego potwierdzenia klinicznego. W medycynie ludowej i weterynaryjnej odnotowano zatrucia bydła, owiec i koni, które zjadły większą ilość rośliny z paszą lub sianem — objawami były biegunka, zapalenie przewodu pokarmowego, niedowłady i uszkodzenie nerek. Kontakt świeżego ziela ze skórą wywołuje u części osób kontaktowe zapalenie skóry.

Zastosowanie

Nie stosować — ani wewnętrznie, ani zewnętrznie w warunkach domowych. Roślina jest trująca, zawartość saponin waha się w szerokim zakresie zależnie od stanowiska i fazy rozwoju, a bezpieczna dawka nie jest ustalona; nie ma preparatu aptecznego zawierającego kurzyślad, którym można by ją zastąpić w sposób kontrolowany. Podawanie jakichkolwiek proporcji naparu czy nalewki byłoby nieodpowiedzialne. Jeśli szukasz działania moczopędnego — sięgnij po skrzyp, brzozę lub znamiona kukurydzy; przy problemach żółciowych — po mniszek, kocankę lub karczoch; przy brodawkach — po glistnik (również ostrożnie, zewnętrznie). Kurzyślad ma dziś w zielarstwie jedną funkcję: gatunku, który trzeba umieć rozpoznać i wyeliminować ze zbioru.

Uwagi dla zielarza

Cechy, po których wyławia się kurzyślad ze zbieranego materiału: czworokanciasta łodyga, siedzące naprzeciwległe liście z czarnymi kropkami na spodzie, ceglastoczerwony kwiat na długiej szypułce, torebka pękająca wieczkiem. Bywa mylony z mokrzycą pospolitą (Stellaria media) — ta ma jednak kwiaty białe, głęboko rozciętych 5 płatków (sprawiających wrażenie 10), okrągłą łodygę z jednostronnym paskiem włosków i jest jadalna; pomyłka w drugą stronę, przy zbiorze mokrzycy do sałatek, jest realnym zagrożeniem, bo obie rośliny rosną w tych samych ogrodach i uprawach. Formę niebieskokwiatową (dawniej Anagallis foemina) rozpoznaje się po lazurowych płatkach o brzegach niemal nieorzęsionych i węższych liściach — jest równie niepożądana w surowcu. Kurzyślad zanieczyszczający siano jest problemem dla hodowców: przy suszeniu nie traci toksyczności. W zbiorze ziela z pól i miedz (rumianek, dziurawiec, krwawnik, macierzanka) przeglądaj materiał przed suszeniem i usuwaj płożące pędy z czerwonymi oczkami. Zapamiętaj też cechę mnemotechniczną: kwiat otwarty tylko w słońcu, zamknięty przed deszczem — stąd „barometr ubogich”.

Przeciwwskazania