Lakownica spłaszczona

Opis

Lakownica spłaszczona to nasza rodzima, pospolita krewniaczka reishi — ta sama rodzina, ten sam rodzaj Ganoderma, ale zupełnie inny pokrój. Zamiast lakierowanego, nerkowatego kapelusza na trzonie tworzy ogromne, płaskie, szare konsole, które na starych bukach potrafią osiągnąć pół metra szerokości i żyć kilkanaście lat. Jej znakiem firmowym jest kredowobiały hymenofor, który po dotknięciu lub zarysowaniu natychmiast brązowieje — dzięki temu można na nim rysować jak na płótnie, stąd nazwa "grzyb artystów". W medycynie Dalekiego Wschodu jest używana obok reishi, a badania nad jej polisacharydami i triterpenami wskazują na profil zbliżony, choć wyraźnie słabiej udokumentowany. Owocnik jest twardy jak drewno i niejadalny — wyłącznie do wyciągów.

Wygląd

Owocnik wieloletni, bardzo duży, siedzący, przyrośnięty bokiem, bez trzonu — konsolowaty i wyraźnie SPŁASZCZONY (płaski, nie kopytkowaty), o szerokości 10–50 cm, a wyjątkowo do 70 cm, przy grubości zaledwie 2–8 cm. Powierzchnia górna matowa, sucha, NIE lakierowana i nie błyszcząca, szarobrunatna do rdzawoszarej, nierówno pofalowana, koncentrycznie strefowana, z wyraźnymi wałkami przyrostów rocznych; często pokryta warstwą rdzawobrunatnego pyłu zarodnikowego, który grzyb sam na siebie osypuje. Brzeg cienki, ostry, biały lub kremowy — u rosnących owocników wyraźnie jaśniejszy od reszty. Hymenofor rurkowaty, warstwowany, pory drobne, okrągłe, 4–6 na milimetr; cecha diagnostyczna nie do pomylenia: hymenofor jest KREDOWOBIAŁY i przy dotknięciu, zarysowaniu lub uszkodzeniu natychmiast brązowieje na ciemnobrunatno, zostawiając trwały rysunek — na tym opiera się rysowanie na tym grzybie. Miąższ ciemnobrązowy do kasztanowego, twardy, korkowo-drewniejący, z wyraźnie oddzieloną warstwą rurek; w miąższu często widoczne białe żyłki i inkrustacje. Zarodniki rdzawobrunatne, wysypywane obficie — pod owocnikiem i na korze poniżej często widać brązowy nalot. Rośnie pojedynczo lub dachówkowato na pniach i pniakach drzew liściastych, nisko, często tuż nad ziemią.

Gdzie rośnie

Pospolita w całej Polsce, od nizin po regiel dolny. Rośnie na żywych, obumierających i martwych drzewach liściastych — najczęściej na buku, ale też na topoli, wierzbie, brzozie, dębie, klonie, olszy, lipie, jesionie i drzewach owocowych; sporadycznie na iglastych. Wywołuje białą zgniliznę drewna. Szczególnie liczna w starych bukowych lasach, parkach, alejach, na pniakach po wycince i na leżących kłodach. Owocniki wieloletnie i bardzo trwałe — widoczne przez cały rok, na jednym pniaku potrafią rosnąć kilkanaście lat.

Warunki

Nie jest uprawiana na skalę zielarską (w przeciwieństwie do reishi, którą hoduje się komercyjnie na blokach drzewnych). W przyrodzie zasiedla drzewa osłabione i martwe drewno. Nie zbierać owocników z drzew rosnących przy ruchliwych drogach, w parkach miejskich przy jezdniach, na terenach poprzemysłowych i w pobliżu hut — owocnik wieloletni przez lata gromadzi metale ciężkie z drewna gospodarza, a lakownice są znane z wysokiej zdolności do ich kumulacji. Nie zbierać w rezerwatach ścisłych i tam, gdzie zbiór grzybów jest zabroniony. Odrzucać owocniki spróchniałe, gąbczaste, z gniazdami larw (grzyb bywa masowo zasiedlany przez muchówki) i porośnięte pleśnią.

Surowiec

owocnik (Ganodermatis applanati fructificatio) — surowiec zwyczajowy, niefarmakopealny; wyłącznie w postaci odwarów, nalewek i sproszkowanych wyciągów

Termin zbioru

Owocnik jest wieloletni i dostępny przez cały rok. Optymalnie zbierać późną jesienią i zimą (październik–marzec), gdy grzyb jest suchy, jędrny i wolny od larw owadów, które latem intensywnie go zasiedlają. Odbija się go dłutem lub odpiłowuje u nasady. Wybierać sztuki średniej wielkości, jędrne, o żywym kasztanowym miąższu i nieuszkodzonym, białym hymenoforze; owocniki bardzo stare, szare, spróchniałe i porośnięte mchem odrzucać. Młodsze owocniki, z szerokim białym przyrostowym brzegiem, dają wyciąg bogatszy.

Skład chemiczny

Polisacharydy — beta-glukany i kompleksy polisacharydowo-białkowe ściany komórkowej, główna frakcja immunomodulująca, ekstrahowana wodą na gorąco. Triterpeny typu lanostanowego: kwasy ganoderowe i pokrewne kwasy applanoksydowe/applanatowe, odpowiadające za gorzki smak, ekstrahowane alkoholem; to one dają lakownicom charakterystyczny profil przeciwzapalny i hepatoprotekcyjny. Sterole grzybowe (ergosterol, prowitamina D2). Związki fenolowe i polifenolowe o działaniu antyoksydacyjnym. Chityna i substancje szkieletowe stanowiące większość masy owocnika. Skład jakościowy zbliżony do lakownicy żółtawej (reishi), ale profil i proporcje triterpenów są inne, a ilość substancji czynnych zależy silnie od wieku owocnika i gatunku drzewa gospodarza — nie należy podawać dla niej stałych wartości procentowych.

Właściwości

• Immunomodulujące — frakcja beta-glukanowa pobudza aktywność makrofagów i komórek NK (dane głównie z badań in vitro i na modelach zwierzęcych). Przeciwzapalne i przeciwutleniające — przypisywane triterpenom i polifenolom. Hepatoprotekcyjne — tradycyjne zastosowanie wspomagające przy obciążeniu wątroby, wspólne dla całego rodzaju Ganoderma. Adaptogenne i tonizujące w ujęciu medycyny chińskiej, gdzie lakownice zalicza się do środków wzmacniających Qi. W medycynie ludowej Europy i Azji odwary stosowano przy dolegliwościach żołądkowych, przy przewlekłych stanach zapalnych i jako środek ogólnie wzmacniający. Uczciwe postawienie sprawy: lakownica spłaszczona nie jest surowcem farmakopealnym, nie ma badań klinicznych u ludzi, a jej działanie jest znacznie słabiej udokumentowane niż reishi. Jeśli zależy ci na profilu terapeutycznym Ganoderma i chcesz opierać się na dowodach, sięgaj po lakownicę żółtawą (reishi). Lakownica spłaszczona to jej pospolita, rodzima, tańsza i dostępna z lasu krewniaczka o zbliżonym, ale nie tożsamym profilu.

Zastosowanie

Owocnik jest niejadalny — twardy jak drewno; stosuje się wyłącznie wyciągi. Surowiec rozbić młotkiem, pociąć piłą i zetrzeć lub zmielić na gruby proszek. Odwar: 1–2 łyżki rozdrobnionego surowca na 0,5 litra wody, gotować pod przykryciem na małym ogniu 45–60 minut (możliwe dwie ekstrakcje tego samego surowca i połączenie płynów), odstawić, przecedzić. Pić po pół szklanki 1–2 razy dziennie, kuracyjnie 4–8 tygodni, potem przerwa. Krótkie zaparzanie wrzątkiem jest bezużyteczne — beta-glukany z drewnianego miąższu wychodzą dopiero przy długim gotowaniu. Nalewka: surowiec zalać alkoholem 60–70%, macerować 4–6 tygodni w ciemności, przecedzić; stosować po kilkanaście–kilkadziesiąt kropli 1–2 razy dziennie. Wyciąg pełnospektralny (dwuetapowy): najpierw maceracja w alkoholu (triterpeny — frakcja gorzka, nierozpuszczalna w wodzie), potem gotowanie odsączonego surowca w wodzie (polisacharydy — nierozpuszczalne w alkoholu), na końcu połączenie obu płynów. To jedyny sposób, żeby dostać z lakownicy jedno i drugie; sama nalewka albo sam odwar dają połowę składników. Odwar jest gorzki — można łagodzić go miodem, lukrecją lub cynamonem. Nie zastępuje leczenia; nie podawać dzieciom.

Uwagi dla zielarza

Suszenie: owocnik pociąć w płaty lub kostkę OD RAZU po zbiorze, dopóki nie stwardnieje na kamień — świeży daje się jeszcze ciąć nożem lub piłą, wysuszony w całości trzeba rozbijać młotkiem, co jest ciężką i frustrującą pracą. To najczęstszy błąd początkujących: przynieść całą hubę, odłożyć na miesiąc, a potem nie móc jej ruszyć. Suszyć w 40–50 °C do pełnej kruchości. Przechowywanie: rozdrobniony surowiec w szczelnych słoikach, w suchym miejscu; trwałość praktycznie nieograniczona. Dobry surowiec: jędrny, o żywym kasztanowobrązowym miąższu, białym lub kremowym hymenoforze i lekkim, drzewno-grzybowym zapachu; smak wyraźnie gorzki (gorycz = triterpeny = surowiec ma czym działać). Zły: gąbczasty, szary, spróchniały, przejedzony przez larwy, bez goryczy. Rozdrabniać w masce przeciwpyłowej — pył jest silnie drażniący, a lakownica wysypuje ogromne ilości zarodników. Rozpoznawanie: lakownica spłaszczona ma matową, NIElakierowaną, szarobrunatną skorupę, jest płaska i siedząca (bez trzonu), a jej biały hymenofor brązowieje pod paznokciem — ta ostatnia cecha jest rozstrzygająca. Lakownica żółtawa (reishi, G. lucidum) ma powierzchnię lakierowaną, błyszczącą, czerwonobrunatną i zwykle boczny trzon. Lakownica żywicowata (G. resinaceum) też jest lakierowana, ale grubsza, siedząca i rośnie głównie na dębach. Hubiak pospolity ma kopytkowaty, popielaty kapelusz i płowy, zamszowy miąższ. Czyrenie mają miąższ rdzawy i drewniejący. Mieszanki: łączy się w odwarach z reishi, wrośniakiem różnobarwnym, chagą i hubiakiem; przy wsparciu wątroby — z ostropestem i mniszkiem; przy odporności — z jeżówką i lukrecją (lukrecja dodatkowo maskuje gorycz).

Przeciwwskazania