Lakownica żywicowata

Opis

Lakownica żywicowata to rodzima, europejska kuzynka reishi — ten sam rodzaj Ganoderma, ta sama lakierowana skorupa, ale masywniejszy, siedzący owocnik wyrastający u nasady starych dębów. Nazwa bierze się z tego, że warstwa powierzchniowa jest miękka jak żywica i topi się pod płomieniem zapałki, zostawiając kroplę i zapach palonej żywicy — to najprostszy sposób jej rozpoznania w terenie. W Polsce jest gatunkiem rzadkim, związanym z ciepłymi dąbrowami i starymi parkami. Chemicznie profil ma zbliżony do reishi: kwasy ganoderowe i pokrewne triterpeny plus beta-glukany, i dlatego bywa nazywana "europejskim reishi", choć trzeba uczciwie zaznaczyć, że badań nad nią jest znacznie mniej i nie jest surowcem farmakopealnym. Owocnik jest twardy i niejadalny — wyłącznie do wyciągów.

Wygląd

Owocnik jednoroczny (czasem przetrwały), duży i masywny, konsolowaty do bochenkowatego, o szerokości 10–35 cm i grubości 3–10 cm; siedzący, szeroko przyrośnięty bokiem, BEZ trzonu lub tylko z krótkim, zwężonym nasadowym garbem — nigdy z długim bocznym trzonem jak reishi. Powierzchnia górna LAKIEROWANA, błyszcząca, gładka do lekko pomarszczonej, barwy rdzawoczerwonej, kasztanowej do ciemnobrunatnej, ku brzegowi jaśniejsza — żółtawa, pomarańczowa lub biaława u rosnących owocników; koncentrycznie strefowana, często pokryta rdzawym pyłem zarodnikowym. Cecha diagnostyczna nie do pomylenia: warstwa powierzchniowa (skorupka) jest miękka, żywicowata i TOPI SIĘ pod płomieniem zapałki, wydzielając zapach palonej żywicy i pozostawiając stopioną kropelkę — u pozostałych lakownic skorupka jest twarda i się nie topi. Brzeg gruby, tępy, zaokrąglony, jasny. Hymenofor rurkowaty, pory drobne, okrągłe, 4–5 na milimetr, białe do kremowych, przy dotknięciu i uszkodzeniu brązowiejące. Miąższ gruby, jasnobrązowy do płowego, korkowaty do włóknistego, wyraźnie GORZKI, u nasady często z ciemniejszymi żyłkami. Zarodniki rdzawobrunatne, jajowate, ścięte, brodawkowane. Wyrasta u nasady pni, na odziomkach i korzeniach, pojedynczo lub po kilka, nisko przy ziemi.

Gdzie rośnie

W Polsce gatunek rzadki, notowany głównie w cieplejszych rejonach kraju — na Dolnym Śląsku, w Wielkopolsce, na Nizinie Wielkopolsko-Kujawskiej, w dolinach dużych rzek i w starych parkach podworskich. Związany przede wszystkim ze starymi dębami: rośnie na żywych, obumierających i martwych dębach szypułkowych i bezszypułkowych, rzadziej na buku, topoli, wierzbie, platanie, jesionie i lipie. Zasiedla ciepłe, widne stanowiska — dąbrowy świetliste, aleje, parki, pomnikowe drzewa. Jest pasożytem i saprotrofem, wywołuje białą zgniliznę odziomka i korzeni, przez co osłabia statykę drzewa. Nie jest gatunkiem objętym ochroną, ale ze względu na rzadkość i związek z cennymi, starymi drzewostanami stanowiska warto traktować z umiarem.

Warunki

Nie jest uprawiana komercyjnie; próby hodowli laboratoryjnej i na kłodach dębowych są prowadzone, głównie badawczo, na podłożu z twardego drewna liściastego, w warunkach zbliżonych do reishi (22–28 °C, wysoka wilgotność, światło rozproszone, dobra wentylacja — przy nadmiarze CO2 owocnik deformuje się w rogate wyrostki). Nie zbierać owocników z pomnikowych i chronionych drzew, z drzew w rezerwatach ścisłych ani z parków, w których obowiązuje zakaz zbioru. Nie zbierać z drzew przy ruchliwych ulicach, na terenach przemysłowych i w pobliżu hut — lakownice silnie kumulują metale ciężkie z drewna gospodarza. Ze względu na rzadkość gatunku w Polsce nie ogałacaj stanowiska: zbierz jeden owocnik, resztę zostaw. Jeśli potrzebujesz surowca w ilościach kuracyjnych, kupuj reishi z uprawy zamiast eksploatować dzikie stanowiska lakownicy żywicowatej.

Surowiec

owocnik (Ganodermatis resinacei fructificatio) — surowiec zwyczajowy, niefarmakopealny; wyłącznie wyciągi wodne, alkoholowe i dwuetapowe

Termin zbioru

Owocniki wyrastają latem i jesienią (lipiec–październik). Zbierać w pełni dojrzałości: gdy jasny, przyrostowy brzeg kapelusza zaniknie, skorupka nabierze pełnej lakierowanej barwy, a spod owocnika zacznie sypać się rdzawy pył zarodnikowy — wtedy zawartość substancji czynnych jest najwyższa. Owocniki niedojrzałe są ubogie, przejrzałe i przezimowane — spróchniałe i wyjałowione. Odcinać ostrym nożem lub odpiłowywać u nasady, nie wyrywać, żeby nie uszkodzić grzybni. Wybierać sztuki jędrne, o żywej lakierowanej skórce i jasnym, gorzkim miąższu; odrzucać przejedzone przez larwy, gąbczaste i pleśniejące.

Skład chemiczny

Profil zbliżony do lakownicy żółtawej (reishi), choć z odmiennymi proporcjami. Triterpeny typu lanostanowego — frakcja rozpuszczalna w alkoholu, odpowiedzialna za wyraźną gorycz miąższu: kwasy ganoderowe i pokrewne, w tym metabolity opisywane swoiście dla tego gatunku (kwasy resinacinowe/resinacyjne i pochodne lucydenowe). Polisacharydy — beta-glukany i kompleksy polisacharydowo-białkowe ściany komórkowej, frakcja rozpuszczalna w gorącej wodzie, odpowiadająca za działanie immunomodulujące. Sterole grzybowe (ergosterol — prowitamina D2). Związki fenolowe i polifenolowe o działaniu przeciwutleniającym. Żywicowate substancje warstwy powierzchniowej, dające charakterystyczną, topliwą skorupkę. Chityna i substancje szkieletowe stanowiące większość masy owocnika. Zawartość substancji czynnych zależy od wieku owocnika i gospodarza; dla tego gatunku nie ustalono standaryzowanych zawartości i nie należy podawać dla niego sztywnych wartości procentowych.

Właściwości

• Ze względu na bliskie pokrewieństwo i zbliżony profil chemiczny przypisuje się jej działanie analogiczne do reishi: immunomodulujące (beta-glukany — pobudzanie makrofagów i komórek NK), przeciwzapalne i przeciwutleniające, hepatoprotekcyjne oraz adaptogenne i tonizujące. W badaniach nad tym gatunkiem opisywano także aktywność hipoglikemizującą i hamowanie enzymów istotnych dla gospodarki węglowodanowej oraz działanie przeciwdrobnoustrojowe frakcji triterpenowej — są to jednak wyniki laboratoryjne, nie kliniczne. Uczciwie: lakownica żywicowata nie jest surowcem farmakopealnym, nie ma badań klinicznych u ludzi i jej działanie jest wnioskowane przez analogię do reishi, a nie udowodnione samodzielnie. Jeśli zależy ci na profilu Ganoderma opartym na dowodach i na powtarzalnym surowcu, sięgaj po reishi (G. lucidum) z uprawy — lakownica żywicowata jest ciekawym, rodzimym, ale rzadkim i słabo zbadanym zamiennikiem, po który nie warto specjalnie ogałacać starych dębów.

Zastosowanie

Owocnik jest niejadalny — twardy i korkowaty; stosuje się wyłącznie wyciągi. Surowiec pociąć na plastry od razu po zbiorze (potem twardnieje jak drewno), wysuszyć i zmielić na gruby proszek. Odwar: 3–5 g suszu (ok. 1 łyżka rozdrobnionego surowca) na 0,5 litra wody, gotować pod przykryciem na małym ogniu 45–60 minut, przecedzić; pić po pół szklanki 1–2 razy dziennie, kuracyjnie 4–8 tygodni, potem przerwa. Zaparzanie wrzątkiem jest bezużyteczne — beta-glukany wychodzą z korkowatego miąższu tylko przy długim gotowaniu. Nalewka: surowiec zalać alkoholem 60–70%, macerować 4–6 tygodni w ciemności; stosować 20–40 kropli 1–2 razy dziennie. Wyciąg pełnospektralny (dwuetapowy) — jedyny prawidłowy, bo triterpeny nie rozpuszczają się w wodzie, a polisacharydy w alkoholu: najpierw maceracja alkoholowa (frakcja gorzka, triterpenowa), potem gotowanie odsączonego surowca w wodzie przez godzinę (frakcja polisacharydowa), na końcu połączenie płynów. Odwar jest bardzo gorzki — łagodzić miodem, lukrecją lub cynamonem, ale nie usuwać goryczy całkowicie, bo jest miarą zawartości triterpenów. Nie stosować u dzieci, nie zastępować nim leczenia.

Uwagi dla zielarza

Suszenie: pociąć na plastry 3–5 mm ZARAZ po zbiorze — świeży owocnik daje się kroić, wysuszony w całości trzeba rozbijać młotkiem. Suszyć w 40–50 °C do pełnej kruchości; przegrzanie powyżej 60 °C degraduje triterpeny. Przechowywanie: plastry lub proszek w szczelnych, ciemnych naczyniach, w suchym miejscu, 2–3 lata; mielić bezpośrednio przed użyciem. Dobry surowiec: żywa, lakierowana, kasztanowoczerwona skórka, jasny, jędrny miąższ i wyraźnie GORZKI smak — brak goryczy oznacza surowiec wyjałowiony albo przejrzały. Zły: matowy, szary, gąbczasty, przejedzony przez larwy, bez goryczy, o stęchłym zapachu. Rozdrabniać w masce — pył drażni drogi oddechowe. Rozpoznawanie w terenie — TEST ZAPAŁKI: dotknij płomieniem powierzchni kapelusza; u lakownicy żywicowatej żywicowata skorupka topi się jak lak, wydziela zapach palonej żywicy i zostawia stopioną kroplę; u reishi i lakownicy spłaszczonej skorupka się nie topi, tylko przypala. Poza tym: lakownica żywicowata jest SIEDZĄCA (bez trzonu), gruba i masywna, lakierowana, rośnie na dębie u nasady pnia. Reishi (G. lucidum) ma wyraźny, długi, boczny, lakierowany TRZON i cieńszy, nerkowaty kapelusz. Lakownica spłaszczona (G. applanatum) jest matowa, NIElakierowana, płaska i szara, a jej biały hymenofor brązowieje pod paznokciem. Hubiak pospolity jest kopytkowaty, popielaty i matowy. Wszystkie lakownice mają biały hymenofor brązowiejący przy dotknięciu — sam ten test nie odróżnia gatunków w rodzaju, dopiero lakier plus trzon plus test zapałki dają pewność. Mieszanki: łączy się z reishi, wrośniakiem różnobarwnym i chagą (odporność), z ostropestem i mniszkiem (wątroba), z lukrecją (osłona żołądka i maskowanie goryczy).

Przeciwwskazania