Prunus laurocerasus
Zimozielony krzew ozdobny o skórzastych liściach zawierających glikozydy cyjanogenne — roślina silnie trująca, dawniej źródło wody laurowiśniowej.
Laurowiśnia wschodnia to popularny w polskich ogrodach zimozielony krzew żywopłotowy, przypominający wyglądem laur szlachetny, z którym nie jest spokrewniony. Jej skórzaste liście i nasiona zawierają glikozydy cyjanogenne — po zmiażdżeniu i kontakcie z wodą uwalniają cyjanowodór, czyli truciznę oddechową o piorunującym działaniu. W XIX-wiecznej farmacji z liści sporządzano wodę laurowiśniową (Aqua Laurocerasi), stosowaną jako środek przeciwkaszlowy i uspokajający; preparat ten dawno wycofano ze względu na ryzyko śmiertelnych zatruć i niemożność standaryzacji. W praktyce zielarskiej laurowiśnia figuruje wyłącznie jako roślina trująca, którą trzeba znać i której nie wolno używać. Przypadkowe zatrucia dotyczą najczęściej dzieci, które zjadają owoce, oraz zwierząt gospodarskich zjadających ścinki z żywopłotu.
Zimozielony krzew lub niewielkie drzewo o wysokości 2–6 m (w Polsce zwykle 1,5–3 m, przemarza), o pokroju gęstym, szerokim, rozłożystym, silnie odrastającym po cięciu. Pędy zielone lub oliwkowe, nagie, z wiekiem szarobrunatne. Liście skórzaste, sztywne, na wierzchu ciemnozielone i silnie błyszczące (lakierowane), spodem jaśniejsze, matowe, długości 5–15 cm i szerokości 3–6 cm, podłużnie eliptyczne do wydłużonych, krótko zaostrzone, o brzegu całobrzegim lub odlegle, płytko piłkowanym w górnej części, na krótkim ogonku; użyłkowanie pierzaste z wyraźnym nerwem głównym, u nasady blaszki od spodu często 2–4 drobne gruczołki. Ulistnienie skrętoległe, gęste. Liść roztarty w palcach wydziela wyraźny zapach gorzkich migdałów — to najpewniejsza cecha rozpoznawcza i zarazem sygnał obecności glikozydów cyjanogennych. Kwiatostan: wzniesione, wąskie grono długości 5–12 cm, wyrastające z kątów liści, złożone z licznych drobnych, białych, pięciopłatkowych kwiatów o silnym, słodkim, nieco duszącym zapachu; kwitnie w maju, często powtórnie jesienią. Owoc: kulisty do jajowatego pestkowiec średnicy ok. 1 cm, początkowo czerwony, dojrzały czarny i błyszczący, o miąższu słodkawym i dużej, gładkiej pestce — pestka zawiera najwięcej trucizny. System korzeniowy płaski, silnie rozgałęziony, odrostowy.
Gatunek obcy, pochodzący z rejonu Morza Czarnego, Kaukazu, Bałkanów i Azji Mniejszej. W Polsce wyłącznie sadzony — w ogrodach, parkach, na cmentarzach i jako żywopłot, głównie w cieplejszych rejonach zachodu i południa kraju. Nie jest gatunkiem rodzimym i w polskich warunkach klimatycznych nie dziczeje na szerszą skalę, choć w Europie Zachodniej (Wielka Brytania, Belgia, Szwajcaria) uznano ją za inwazyjną i zadomowioną w lasach, gdzie zacienia runo. Rozsiewana przez ptaki zjadające owoce.
Stanowisko półcieniste do cienistego, osłonięte od mroźnych, wysuszających wiatrów i od zimowego słońca (zimą przy zamarzniętej glebie liście tracą wodę i brązowieją — to typowe „przypalenie” zimowe, nie choroba). Gleba żyzna, próchniczna, przepuszczalna, umiarkowanie wilgotna, o odczynie lekko kwaśnym do obojętnego (pH 5,5–7,0); znosi glebę zasadową gorzej (chloroza). Mrozoodporność ograniczona — w Polsce wytrzymuje ok. −20 °C, przy ostrzejszych zimach przemarza do poziomu śniegu i odbija z pnia; najpewniejsze odmiany to 'Otto Luyken', 'Rotundifolia', 'Herbergii', 'Novita'. NIE zbierać do żadnych celów spożywczych ani leczniczych. Nie kompostować świeżych ścinków w miejscu dostępnym dla zwierząt, nie zostawiać obciętych gałęzi na pastwisku ani przy wybiegu — więdnące liście są dla zwierząt szczególnie niebezpieczne i kuszące.
historycznie: liść (Laurocerasi folium) jako źródło wody laurowiśniowej (Aqua Laurocerasi). Preparat wycofany z lecznictwa. Roślina silnie trująca — surowiec nie ma współczesnego zastosowania zielarskiego i nie wolno go stosować samodzielnie.
Nie zbierać. Historycznie liście do destylacji wody laurowiśniowej pobierano w pełni wegetacji (maj–wrzesień), zawsze świeże — surowiec suszony traci zdolność do uwalniania cyjanowodoru, bo rozkłada się enzym niezbędny do przemiany glikozydu. Praktyka ta należy do historii farmacji. Owoce dojrzewają od sierpnia do września i są najczęstszą przyczyną zatruć u dzieci — nie zbierać, a przy małych dzieciach w ogrodzie rozważyć wycięcie owocujących krzewów.
Liście, nasiona i kora zawierają glikozydy cyjanogenne, przede wszystkim prunazynę (w mniejszym stopniu amigdalinę), oraz towarzyszące im enzymy (β-glukozydaza, emulsyna). Po uszkodzeniu tkanki — zmiażdżeniu, przeżuciu, zwiędnięciu, mrożeniu — enzym rozkłada glikozyd i uwalnia się cyjanowodór (kwas pruski, HCN) oraz benzaldehyd, który daje charakterystyczny zapach gorzkich migdałów. Najwięcej glikozydów zawierają nasiona (pestki) i młode liście; miąższ dojrzałego owocu ma ich znacznie mniej. Ponadto w liściach obecne są garbniki, flawonoidy i kwasy organiczne, ale to składniki bez znaczenia wobec toksyczności głównej. Zawartość glikozydów waha się szeroko zależnie od odmiany, pory roku i stanowiska — to jeden z powodów, dla których preparatów z tej rośliny nie da się bezpiecznie standaryzować.
Nie stosować. Roślina jest silnie trująca, surowca nie wolno przetwarzać ani przyjmować w żadnej postaci — nie podajemy tu proporcji naparu, odwaru ani nalewki, bo każda taka informacja może zabić. Woda laurowiśniowa, jedyny historyczny preparat z tej rośliny, była lekiem aptecznym o wąskim marginesie bezpieczeństwa i została wycofana z lecznictwa; dziś nie istnieje żaden legalny preparat laurowiśni do samodzielnego stosowania. Zamiast tego: przy kaszlu suchym i drażniącym — prawoślaz, ślaz, porost islandzki, tymianek; przy potrzebie uspokojenia — melisa, kozłek, chmiel. Jeśli doszło do zjedzenia liści, pestek lub większej liczby owoców: natychmiast wezwać pogotowie (112) lub skontaktować się z ośrodkiem toksykologicznym, podać informację o cyjanogennych glikozydach — zatrucie cyjankiem ma swoją odtrutkę, ale liczy się czas.
Rozpoznanie i bezpieczeństwo to jedyny warsztat, jaki ta roślina wymaga. Laurowiśni nie wolno mylić z laurem szlachetnym (Laurus nobilis), czyli wawrzynem, z którego pochodzi liść laurowy do kuchni: liść wawrzynu jest mniejszy, matowy, o brzegu lekko falistym i wyraźnym korzennym zapachu; liść laurowiśni jest większy, grubszy, mocno błyszczący i roztarty pachnie gorzkimi migdałami. Zdarzają się zatrucia po użyciu liści laurowiśni „zamiast liścia laurowego” zerwanych z ogrodowego żywopłotu — to jedna z najgroźniejszych pomyłek w domowej kuchni. Nie mylić też z ostrokrzewem (liście kolczaste) i z trzmieliną. Uwaga na ścinki: więdnące liście po przycięciu żywopłotu wydzielają najwięcej cyjanowodoru, są słodkawe i chętnie zjadane przez kozy, owce, konie i bydło — nigdy nie wyrzucać ścinków na pastwisko ani za płot. Nie palić dużych ilości świeżych ścinków w zamkniętych pomieszczeniach. Zapach gorzkich migdałów wyczuwalny po roztarciu liścia to sygnał ostrzegawczy, ale nie polegaj na nim — części populacji brakuje genetycznej zdolności do wyczucia tego zapachu. Ochronne rękawice przy cięciu żywopłotu, ręce umyć przed jedzeniem.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.