Lawenda szerokolistna

Opis

Lawenda szerokolistna, zwana też kłosową lub spikową, to gatunek z zachodniej części basenu Morza Śródziemnego, wyraźnie różny od popularnej lawendy wąskolistnej. Jej olejek eteryczny ma inny profil: zamiast dominującego octanu linalilu zawiera dużo 1,8-cyneolu i kamfory, przez co pachnie ostro, przenikliwie, niemal kamforowo — mniej „perfumeryjnie”, bardziej medycznie. To decyduje o zastosowaniu: olejek spikowy stosuje się głównie wziewnie i zewnętrznie, jako surowiec wykrztuśny, udrażniający drogi oddechowe i przeciwbólowy, nie jako środek uspokajający. W Polsce roślina jest uprawiana rzadko i tylko w kolekcjach, bo słabo znosi nasze zimy; surowiec pochodzi z importu (Hiszpania, Francja). Jest to zarazem jeden z rodziców lawendynu — mieszańca produkowanego na skalę przemysłową.

Wygląd

Krzewinka o wysokości 30–80 cm, u dołu zdrewniała, o pokroju rozłożystym, szerszym i luźniejszym niż u lawendy wąskolistnej, tworząca nieregularną kępę. Pędy kwiatostanowe czterokanciaste (jak u wszystkich jasnotowatych), często rozgałęzione w górnej części na 2–3 boczne kłosy — to ważna cecha odróżniająca od lawendy wąskolistnej, która ma pędy zwykle nierozgałęzione. Liście naprzeciwległe, siedzące lub bardzo krótkoogonkowe, łopatkowate do szerokolancetowatych, wyraźnie szersze niż u lawendy wąskolistnej (do 8–10 mm szerokości), tępo zakończone, całobrzegie, o brzegu tylko lekko podwiniętym, gęsto pokryte szarym, przylegającym kutnerem nadającym całej roślinie srebrzystoszary odcień; użyłkowanie pierzaste, słabo widoczne, nerw główny wgłębiony. Kwiatostan: wąski, przerywany kłos (właściwie kłosokształtny wierzchotka) długości 3–10 cm, osadzony na bardzo długiej, cienkiej, bezlistnej szypule (często 20–35 cm — dłuższej niż u lawendy wąskolistnej), o kwiatach zebranych w wyraźnie rozstawione, luźne okółki, przez co kłos wygląda na rzadszy i przerywany. Przysadki wąskie, lancetowate do szydłowatych, zielonkawe, bez błoniastych, szerokich łusek. Kwiaty drobne, dwuwargowe, lawendowoniebieskie do bladofioletowych, o kielichu rurkowatym, gęsto owłosionym. Owoc: cztery drobne, gładkie, brunatne rozłupki. Cała roślina intensywnie aromatyczna — zapach ostry, kamforowo-eukaliptusowy, wyraźnie inny od słodkiej lawendy wąskolistnej. Organ podziemny: zdrewniały karpa z rozgałęzionym korzeniem palowym.

Gdzie rośnie

Gatunek śródziemnomorski, naturalnie rosnący w zachodniej części basenu Morza Śródziemnego: w Hiszpanii, Portugalii, południowej Francji i Włoszech, na suchych, wapiennych zboczach i w garigach, głównie na niższych wysokościach (do ok. 700–800 m n.p.m.) — niżej niż lawenda wąskolistna, która zajmuje wyższe piętra. W Polsce nie występuje w stanie dzikim i nie dziczeje; spotykana wyłącznie w uprawie kolekcjonerskiej, w ogrodach botanicznych i u pasjonatów. Surowiec zielarski i olejek sprowadzane są z Hiszpanii (główny producent olejku spikowego) i Francji.

Warunki

Stanowisko w pełni słoneczne, ciepłe, osłonięte, najlepiej pod południową ścianą lub na skarpie. Gleba przepuszczalna, kamienista lub piaszczysta, uboga, sucha, dobrze zdrenowana, o odczynie zdecydowanie zasadowym (pH 7,0–8,0) — dodatek wapna, żwiru lub gruzu betonowego wychodzi jej na dobre. Nie znosi gleb ciężkich, kwaśnych, żyznych ani wilgotnych; nadmiar azotu daje bujną, miękką roślinę, która pierwszej zimy gnije. Mrozoodporność wyraźnie słabsza niż u lawendy wąskolistnej — wytrzymuje mniej więcej do −10…−12 °C, w polskich warunkach wymaga uprawy w pojemniku i zimowania w chłodnym, jasnym pomieszczeniu (3–8 °C) albo starannego okrycia i posadzenia w najcieplejszym punkcie ogrodu; w otwartym gruncie w większości kraju przemarza. Nie zbierać z pasów przydrożnych, terenów przemysłowych i z roślin traktowanych opryskami — olejki eteryczne dobrze rozpuszczają i wiążą zanieczyszczenia lipofilne.

Surowiec

kwiat i ziele kwitnące (Lavandulae latifoliae flos, herba) oraz przede wszystkim olejek eteryczny otrzymywany przez destylację z parą wodną kwitnącego ziela (Lavandulae latifoliae aetheroleum, olejek spikowy, ol. spicae).

Termin zbioru

Kwitnie później niż lawenda wąskolistna — w warunkach uprawowych zwykle od lipca do sierpnia (we Francji i Hiszpanii sierpień–wrzesień), co ułatwia odróżnienie gatunków w kolekcji. Kwiaty i ziele do destylacji: zbiera się w pełni kwitnienia, gdy około połowa kwiatów w kłosie jest rozwinięta, a reszta w pąku — wtedy zawartość olejku jest najwyższa. Pora dnia: późny ranek lub przedpołudnie, po całkowitym obeschnięciu rosy, ale przed największym upałem — w skwarze lotne składniki ulatniają się z kwiatostanu. Sposób: ścinać całe pędy kwiatostanowe sekatorem lub sierpem, wiązać w luźne pęczki; do destylacji materiał przerabia się w ciągu kilku godzin od zbioru lub po krótkim, kontrolowanym podsuszeniu. Kwiat na susz: zbierać nieco wcześniej, gdy dopiero zaczynają się otwierać pierwsze kwiaty w kłosie — susz zachowuje wtedy barwę i najmniej się osypuje.

Skład chemiczny

Olejek eteryczny (destylowany z kwitnącego ziela) o profilu wyraźnie różnym od lawendy wąskolistnej: dominują 1,8-cyneol (eukaliptol) i kamfora, obok nich linalol, borneol, α-terpineol, kamfen, α-pinen, β-pinen; charakterystyczny jest niski udział octanu linalilu, który u lawendy wąskolistnej jest składnikiem głównym. Ta różnica tłumaczy odmienne działanie surowca. Ponadto w zielu: garbniki, kwasy fenolowe (rozmarynowy), flawonoidy, kwasy triterpenowe (ursolowy), gorycze, kumaryny. Dokładny udział procentowy poszczególnych składników olejku silnie zależy od pochodzenia surowca, chemotypu i terminu destylacji, dlatego przy zakupie olejku warto żądać karty analizy (GC-MS) zamiast ufać deklaracjom.

Właściwości

• Ze względu na wysoką zawartość cyneolu i kamfory olejek spikowy działa przede wszystkim wykrztuśnie i sekretolitycznie — rozrzedza wydzielinę w drogach oddechowych, ułatwia jej odkrztuszanie i udrażnia zatoki; wykazuje też działanie przeciwbakteryjne i przeciwgrzybicze (mocniejsze niż olejek z lawendy wąskolistnej), przeciwzapalne i miejscowo przeciwbólowe. Stosowany zewnętrznie w rozcieńczeniu przekrwia skórę i rozgrzewa, co wykorzystuje się przy bólach mięśni, przeciążeniach i nerwobólach. W tradycji śródziemnomorskiej olejek spikowy uchodził za środek na ukąszenia owadów i drobne rany. Uwaga na kluczową różnicę praktyczną: ten olejek NIE działa uspokajająco i nasennie tak jak olejek z lawendy wąskolistnej — kamfora i cyneol raczej pobudzają i orzeźwiają. Kto szuka wyciszenia i pomocy w zasypianiu, powinien sięgnąć po Lavandula angustifolia; kto szuka udrożnienia oddechu i rozgrzania mięśni — po lawendę szerokolistną. Ziele (nie olejek) w naparze działa łagodnie rozkurczowo na przewód pokarmowy, wiatropędnie i przeciwbakteryjnie, ale jest to zastosowanie drugorzędne.

Zastosowanie

Inhalacja: 2–4 krople olejku na miskę gorącej (nie wrzącej) wody, wdychać opary przez 5–10 minut z ręcznikiem na głowie, 1–2 razy dziennie przy katarze, zapaleniu zatok i zalegającej wydzielinie w oskrzelach. W dyfuzorze: 3–5 kropli, seansami po 20–30 minut, nie całą dobę. Zastosowanie zewnętrzne (maść/olej do wcierania): olejek zawsze w rozcieńczeniu — 1–3% w oleju bazowym (np. słonecznikowym, migdałowym), czyli mniej więcej 2–6 kropli na łyżkę oleju, do wcierania w kark, klatkę piersiową (przy zaleganiu wydzieliny) lub w obolałe mięśnie i stawy. Kąpiel: olejek najpierw zemulgować w łyżce mleka, śmietanki lub emulgatora — nigdy nie wkraplać wprost do wody, bo nie rozpuszcza się i drażni skórę. Napar z ziela (zastosowanie pomocnicze, trawienne): 1 łyżeczka suszonego kwiatu na szklankę wrzątku, parzyć pod przykryciem 10 minut, pić 1–2 razy dziennie po posiłku. Nie stosować olejku wewnętrznie na własną rękę — doustne podawanie olejków eterycznych należy do kompetencji lekarza lub aromaterapeuty klinicznego. Nie stosować u dzieci poniżej 6. roku życia (ryzyko skurczu krtani od cyneolu i kamfory) i nigdy nie nakładać na twarz małego dziecka.

Uwagi dla zielarza

Suszenie ziela: pęczki wieszać kwiatostanami w dół, w cieniu, w przewiewie, w temperaturze do 35 °C — w wyższej temperaturze i na słońcu olejek ucieka, a susz blaknie. Kwiaty osypuje się z pędów dopiero po pełnym wysuszeniu, przez przetarcie kłosów w dłoniach nad sitem. Przechowywać w szczelnych, ciemnych naczyniach, do 12 miesięcy; olejek w ciemnej butelce, w chłodzie, szczelnie zamknięty — cyneol i kamfora są lotne, a otwierana co chwila butelka szybko traci moc. Dobry susz ma szaroniebieską barwę i wyraźny, ostry, kamforowo-eukaliptusowy zapach; susz pachnący słodko, jak klasyczna lawenda, to nie ten gatunek. Odróżnianie w ogrodzie: lawenda szerokolistna ma szersze, łopatkowate liście, dłuższą szypułę kwiatostanową, często rozgałęzioną na 2–3 kłosy, kwitnie później i pachnie kamforowo. Lawenda wąskolistna (L. angustifolia): liście wąskie, równowąskie, jeden kłos na pędzie, zapach słodki, kwitnie czerwiec–lipiec, mrozoodporna. Lawendyn (L. × intermedia): mieszaniec obu — pośrednie cechy, duże kępy, rozgałęzione kwiatostany, plon olejku znacznie wyższy. Nie kupuj „olejku lawendowego” bez podanej nazwy łacińskiej i chemotypu — to trzy różne surowce o trzech różnych działaniach, a handel nagminnie miesza je pod jedną nazwą. W mieszankach inhalacyjnych łączy się dobrze z tymiankiem, eukaliptusem, sosną i mirtem; przy bólach mięśni z rozmarynem i majerankiem.

Przeciwwskazania