Lawendyn

Opis

Lawendyn to naturalny i uprawny mieszaniec lawendy wąskolistnej (Lavandula angustifolia) z lawendą szerokolistną (Lavandula latifolia). Odziedziczył po rodzicach pokrój pośredni, ale rozmiary i plenność znacznie większe niż każdy z nich — z jednego hektara daje kilkakrotnie więcej olejku niż lawenda wąskolistna, dlatego to on, a nie „prawdziwa lawenda”, wypełnia większość fioletowych pól Prowansji i większość butelek taniego olejku lawendowego. Jego olejek zawiera obok linalolu i octanu linalilu także kamforę i cyneol, przez co pachnie ostrzej, świeżo, nieco kamforowo i działa bardziej rozgrzewająco i wykrztuśnie niż uspokajająco. Jest bezpłodny (nie zawiązuje żywotnych nasion), więc rozmnaża się go wyłącznie z sadzonek — wszystkie rośliny danej odmiany są klonami. W polskich ogrodach uprawia się go z powodzeniem, choć jest nieco mniej mrozoodporny od lawendy wąskolistnej.

Wygląd

Krzewinka o zdrewniałej podstawie i kulistym, gęstym, wyraźnie dużym pokroju — okazalsza niż oba gatunki rodzicielskie, osiąga 60–100 cm wysokości i podobną szerokość, tworząc zwartą, srebrzystoszarą kępę. Pędy kwiatostanowe długie (30–60 cm), czterokanciaste, sztywne, u wielu odmian rozgałęzione w górze na trzy kłosy: jeden szczytowy i dwa boczne, wyrastające z jednego węzła — to najłatwiejsza cecha rozpoznawcza w polu (lawenda wąskolistna ma zwykle pojedynczy, nierozgałęziony kłos). Liście naprzeciwległe, siedzące, równowąskolancetowate, pośredniej szerokości między rodzicami (3–6 mm), szarozielone od gęstego, przylegającego kutneru, całobrzegie, o brzegu lekko podwiniętym, tępo zakończone; użyłkowanie pierzaste, słabo widoczne. Kwiatostan: gęsty, zwarty, walcowaty kłos długości 5–10 cm, u dołu z kilkoma nieco rozstawionymi okółkami. Przysadki jajowate do romboidalnych, błoniaste, z wyraźnym unerwieniem. Kwiaty dwuwargowe, gęsto skupione, ciemnofioletowe, fioletowoniebieskie lub niebieskoliliowe zależnie od odmiany ('Grosso' — ciemnofioletowe, duże kłosy; 'Provence' — bledsze, szare kielichy; 'Edelweiss' — białe), kielich rurkowaty, gęsto owłosiony, silnie aromatyczny. Owoc praktycznie nie powstaje — mieszaniec jest bezpłodny lub niemal bezpłodny, nasiona nieżywotne, co odróżnia go od gatunków rodzicielskich, które normalnie owocują (drobne, brunatne rozłupki). Zapach silny, świeży, lawendowy z wyraźną nutą kamforową. Organ podziemny: zdrewniała karpa z rozgałęzionym systemem korzeniowym.

Gdzie rośnie

Mieszaniec powstaje spontanicznie w zachodniej części basenu Morza Śródziemnego, w strefie, gdzie zasięgi obu gatunków rodzicielskich zachodzą na siebie (środkowe wysokości gór Prowansji, Hiszpanii, Włoch), zapylany przez pszczoły. Nie jest gatunkiem rodzimym dla Polski i nie występuje u nas dziko. Uprawiany na wielką skalę na plantacjach olejkowych we Francji (Prowansja), Hiszpanii, Bułgarii i Chinach — to źródło większości olejku lawendowego w handlu. W Polsce coraz częściej sadzony w ogrodach i na małych plantacjach ozdobno-użytkowych, głównie odmiany 'Grosso' i 'Provence'.

Warunki

Stanowisko w pełni słoneczne, ciepłe, przewiewne, bez zastoisk zimnego powietrza. Gleba przepuszczalna, piaszczysto-gliniasta lub kamienista, uboga do umiarkowanie żyznej, sucha, koniecznie dobrze zdrenowana, o odczynie obojętnym do zasadowego (pH 6,5–7,8) — dobrze reaguje na wapnowanie i ściółkę ze żwiru. Zabójcza jest dla niego nie tyle zima, ile mokra gleba zimą: kombinacja wilgoci i mrozu powoduje gnicie karpy. Mrozoodporność nieco słabsza niż u lawendy wąskolistnej — bezpiecznie zimuje mniej więcej do −15 °C, w surowsze zimy i na wschodzie kraju wymaga okrycia (gałęzie iglaste, agrowłóknina) i sadzenia na podniesionej rabacie. Cięcie: co roku po kwitnieniu skracać pędy o mniej więcej jedną trzecią, nie tnąc w stare drewno — w zdrewniałą część roślina nie odbija. Nie nawozić azotem. NIE zbierać z roślin rosnących przy ruchliwych drogach, na terenach przemysłowych ani z upraw traktowanych opryskami — olejek eteryczny wiąże zanieczyszczenia lipofilne, a susz kwiatowy chłonie pyły.

Surowiec

kwiat (Lavandulae hybridae flos), ziele kwitnące oraz przede wszystkim olejek eteryczny destylowany z parą wodną z kwitnącego ziela (olejek lawandynowy, Lavandulae hybridae aetheroleum). Surowiec kosmetyczno-aromaterapeutyczny i pomocniczy leczniczo; w recepturze leczniczej pierwszeństwo ma lawenda wąskolistna.

Termin zbioru

Kwitnie później niż lawenda wąskolistna — w Polsce zwykle od lipca do sierpnia, czasem z powtórnym, słabszym kwitnieniem we wrześniu. Kwiat na susz (do saszetek, herbat, kosmetyki): zbierać, gdy w kłosie otworzy się mniej więcej jedna trzecia do połowy kwiatów, a reszta jest jeszcze w pąkach — wtedy susz najlepiej trzyma barwę i najmniej się osypuje. Ziele do destylacji olejku: zbierać w pełni kwitnienia, gdy większość kwiatów jest rozwinięta, a pierwsze zaczynają przekwitać — zawartość olejku jest wtedy najwyższa. Pora dnia: przedpołudnie, po obeschnięciu rosy, przed największym upałem; w skwarze lotne składniki uciekają, a przy rosie surowiec zaparza się w wiązkach. Sposób: ścinać sekatorem lub sierpem całe pędy kwiatostanowe, zbierając je w garść i tnąc tuż nad strefą liści (nie w zdrewnienie); wiązać w luźne pęczki, nie w ciasne snopy. Materiał do destylacji przerabiać w ciągu kilku godzin lub po krótkim podwiędnięciu na pokosie.

Skład chemiczny

Olejek eteryczny (wydajność z ziela znacznie wyższa niż u lawendy wąskolistnej) o profilu pośrednim między rodzicami: główne składniki to linalol i octan linalilu (odziedziczone po L. angustifolia), a obok nich — i to jest różnica kluczowa — kamfora i 1,8-cyneol (po L. latifolia), w udziale wyraźnie wyższym niż w olejku z lawendy wąskolistnej. Ponadto borneol, β-ocymen, terpinen-4-ol, α-terpineol, kariofilen. Proporcje zależą od odmiany: 'Grosso' daje olejek najbardziej „kamforowy” i najwydajniejszy, 'Abrialis' i 'Super' mają profil bliższy lawendzie wąskolistnej. W zielu poza olejkiem: kwas rozmarynowy i inne kwasy fenolowe, garbniki, flawonoidy, kwasy triterpenowe (ursolowy), kumaryny, gorycze. Przy zakupie olejku żądaj karty analizy GC-MS z podaną nazwą łacińską i odmianą — deklaracja „olejek lawendowy” bez tych danych to najczęściej lawandyna sprzedawana jako lawenda.

Właściwości

• Działanie pośrednie między rodzicami, z przewagą cech lawendy szerokolistnej. Zewnętrznie i wziewnie: przeciwbakteryjnie i przeciwgrzybiczo (silniej niż olejek z lawendy wąskolistnej — zasługa cyneolu i kamfory), wykrztuśnie i udrażniająco na drogi oddechowe, przeciwzapalnie, miejscowo przeciwbólowo i rozgrzewająco przy bólach mięśni, przeciążeniach i nerwobólach. Odstrasza mole i owady — saszetki z suszem lawandynowym są skuteczniejsze od lawendowych właśnie ze względu na intensywniejszy zapach. Uspokajająco i nasennie działa SŁABIEJ niż olejek z lawendy wąskolistnej: kamfora i cyneol mają charakter raczej pobudzający i orzeźwiający, więc do wyciszenia, pomocy w zasypianiu i przy stanach napięcia nerwowego właściwym surowcem pozostaje Lavandula angustifolia. Napar z kwiatu (nie olejek) działa łagodnie rozkurczowo na przewód pokarmowy, wiatropędnie i przeciwbakteryjnie, ale w recepturze leczniczej lawendyn jest wyborem drugorzędnym — jego domeną są kosmetyka, perfumeria, mydlarstwo, saszetki zapachowe i preparaty do wcierania.

Zastosowanie

Inhalacja przy zaleganiu wydzieliny i katarze: 2–4 krople olejku na miskę gorącej (nie wrzącej) wody, wdychać 5–10 minut, 1–2 razy dziennie. Dyfuzor: 3–5 kropli, seansami 20–30 minut. Do wcierania w mięśnie i kark: olejek wyłącznie w rozcieńczeniu 1–3% w oleju bazowym, czyli mniej więcej 2–6 kropli na łyżkę oleju słonecznikowego, migdałowego lub oliwy. Kąpiel: olejek najpierw zemulgować w łyżce mleka, śmietanki lub emulgatora — nigdy nie wkraplać go bezpośrednio do wody, bo nie miesza się z nią i drażni skórę. Napar z kwiatu (pomocniczo, na trawienie i lekkie napięcie): 1 łyżeczka suszonego kwiatu na szklankę wrzątku, pod przykryciem 10 minut, 1–2 razy dziennie; smak wyraźnie kamforowy — mieszaj z melisą lub miętą. Saszetki na mole: garść suszonego kwiatu w płóciennym woreczku, wymieniać co 6–12 miesięcy, przed włożeniem zgnieść susz w dłoni. Nie stosować olejku doustnie bez nadzoru specjalisty. Jeśli celem jest sen i wyciszenie — nie kupuj lawandyny, kup olejek z Lavandula angustifolia; to nie jest ta sama rzecz, mimo że etykieta często sugeruje inaczej.

Uwagi dla zielarza

Rozpoznanie na plantacji i w ogrodzie: lawendyn to duża, kulista kępa (do metra) z długimi, często potrójnie rozgałęzionymi pędami kwiatostanowymi i kamforowym zapachem, kwitnąca w lipcu–sierpniu; lawenda wąskolistna jest niższa, ma pojedynczy kłos na pędzie, wąskie liście, słodki zapach i kwitnie wcześniej (czerwiec–lipiec). Bezpłodność mieszańca ma praktyczną konsekwencję: rozmnażaj go wyłącznie z sadzonek zielnych lub półzdrewniałych (lipiec–sierpień, pod folią, w piasku z torfem) — nasiona z lawandyny nie wzejdą lub dadzą rośliny niepodobne do matki. Suszenie: pęczki kwiatostanami w dół, w cieniu, przewiewie, do 35 °C; wyższa temperatura i słońce wypłukują olejek i odbarwiają kwiat. Kwiat osypywać z pędów dopiero po całkowitym wysuszeniu, przecierając kłosy nad sitem. Przechowywanie: szczelne, ciemne naczynia, do 12 miesięcy; olejek w ciemnej butelce, w chłodzie — kamfora i cyneol są lotne. Dobry susz ma nasyconą fioletową barwę i mocny, świeżo-kamforowy zapach; susz szary, kruszący się w pył i bez zapachu jest bezwartościowy. Najważniejsza uwaga handlowa: ogromna część „olejku lawendowego” w sprzedaży to w rzeczywistości olejek lawandynowy — jest tańszy, wydajniejszy w produkcji i pachnie mocniej, ale ma inne działanie. Sprawdzaj nazwę łacińską na etykiecie: Lavandula × intermedia to lawandyna, Lavandula angustifolia to lawenda wąskolistna, Lavandula latifolia to lawenda szerokolistna. Trzy surowce, trzy różne zastosowania.

Przeciwwskazania