Cymbopogon citratus
Tropikalna trawa o intensywnie cytrynowym zapachu, stosowana jako surowiec olejkowy o działaniu rozkurczowym, wiatropędnym i przeciwbakteryjnym.
Lemongrass to wieloletnia trawa pochodząca z tropikalnej Azji, uprawiana dziś w całym pasie międzyzwrotnikowym. Cały zapach rośliny pochodzi z olejku eterycznego zdominowanego przez cytral — to on nadaje surowcowi charakterystyczną, ostrą nutę cytrynową, znacznie bardziej „trawiastą” niż w melisie. W ziołolecznictwie azjatyckim jest klasycznym środkiem na niestrawność, wzdęcia i stany gorączkowe, a w aromaterapii — surowcem olejkowym o silnym działaniu przeciwdrobnoustrojowym. W Polsce dostępny wyłącznie jako susz importowany (cięte źdźbła) lub olejek eteryczny; w gruncie u nas nie zimuje.
Kępowa trawa wieloletnia, tworząca gęste, sztywne kępy o wysokości 1–1,5 m (w uprawie zwykle niższe). Liście równowąskie, taśmowate, do 90 cm długości i 1–2 cm szerokości, sinozielone, o ostrych, tnących brzegach i wyraźnym, jasnym nerwie głównym; blaszka odchyla się łukowato ku ziemi. Nasady pędów zgrubiałe, cebulkowato rozszerzone, białawe u dołu, zbudowane z ciasno zachodzących na siebie pochew liściowych — to najbardziej aromatyczna część rośliny. Źdźbła gładkie, o wyraźnych kolankach. Kwiatostan (w klimacie umiarkowanym praktycznie niespotykany) to duża, luźna, zwisająca wiecha złożona z par kłosków. Owoc — ziarniak. System korzeniowy wiązkowy, płytki, silnie rozgałęziony. Cecha diagnostyczna: rozgnieciony liść wydziela natychmiast ostry cytrynowy zapach.
Gatunek nieznany w stanie dzikim, pochodzący prawdopodobnie z południowej Azji (Indie, Sri Lanka, Malezja). Uprawiany na wielką skalę w Indiach, Gwatemali, Brazylii, Wietnamie, Tajlandii i Afryce Zachodniej. W Polsce nie występuje w naturze i nie zimuje w gruncie — do kraju trafia jako susz i olejek eteryczny sprowadzany głównie z Indii, Wietnamu i Gwatemali. Można go u nas uprawiać sezonowo w donicy.
Stanowisko pełne słońce, ciepłe i osłonięte. Gleba żyzna, przepuszczalna, próchniczna, stale umiarkowanie wilgotna; odczyn lekko kwaśny do obojętnego (pH ok. 5,5–7,0). Roślina nie znosi przymrozków — ginie już przy temperaturze bliskiej 0 °C, więc w Polsce uprawiać wyłącznie w donicy wystawianej na lato na zewnątrz i zimowanej w pomieszczeniu w temperaturze powyżej 10 °C, przy ograniczonym podlewaniu. Wymaga obfitego nawożenia azotowego i regularnego podlewania. Nie zbierać ziela z roślin ozdobnych traktowanych środkami ochrony ani z surowca niewiadomego pochodzenia — importowany susz bywa zanieczyszczony pestycydami i pleśnią.
ziele — cięte liście i dolne części pędów (Cymbopogonis herba), olejek eteryczny (Cymbopogonis aetheroleum)
Ziele (liście i zgrubiałe nasady pędów) — w uprawie tropikalnej ścinane 3–4 razy w roku, po osiągnięciu przez kępę pełnego wyrośnięcia; w warunkach doniczkowych w Polsce od czerwca do września, gdy pędy mają co najmniej 40–50 cm. Ścinać ostrym nożem tuż nad ziemią lub wykręcać pojedyncze pędy z kępy. Zbiór najlepiej w suchy, słoneczny dzień w godzinach porannych, po obeschnięciu rosy, gdy zawartość olejku jest najwyższa. Surowiec do destylacji olejku przerabia się na świeżo, w ciągu kilkunastu godzin od ścięcia. Nasady pędów (do kuchni i naparów) — przez cały sezon wegetacyjny.
Olejek eteryczny (główna grupa czynna), w którym dominują aldehydy monoterpenowe: cytral, czyli mieszanina geranialu (cytral a) i neralu (cytral b) — to on odpowiada za zapach i za większość działania. Ponadto mircen, geraniol, cytronellal, linalol, nerol, limonen, α-pinen. Poza olejkiem: flawonoidy (m.in. pochodne luteoliny, izoorientyna), kwasy fenolowe, garbniki, niewielkie ilości alkaloidów i saponin, krzemionka w tkankach liścia.
Napar: 1–2 łyżeczki ciętego suszu (lub kawałek świeżej nasady pędu, rozgnieciony) na szklankę wrzątku, parzyć 10 minut pod przykryciem — przykrycie jest konieczne, bo olejek ulatnia się z parą. Pić 1–3 razy dziennie po posiłku przy wzdęciach i niestrawności. Olejek eteryczny: wyłącznie zewnętrznie i po rozcieńczeniu — do masażu w oleju bazowym w stężeniu kilku procent, do inhalacji lub do kominka zapachowego (kilka kropli). Nie stosować olejku wewnętrznie bez nadzoru specjalisty. Kąpiel: garść suszu zaparzyć w litrze wrzątku, przecedzić, wlać do wanny. W kuchni: rozgniecione nasady pędów do zup, curry i marynat — usuwa się je przed podaniem, bo są włókniste.
Suszyć w cieniu i przewiewie, w temperaturze nieprzekraczającej 35 °C — surowiec olejkowy przesuszony w wyższej temperaturze traci cytral i pachnie „sianem”. Liście ciąć na kawałki 1–3 cm przed suszeniem, bo wysuszone są twarde i trudne do rozdrobnienia. Przechowywać w szczelnych, ciemnych słojach, nie dłużej niż 12 miesięcy — cytral utlenia się szybko, a zwietrzały susz jest bezwartościowy. Dobry surowiec ma barwę szarozieloną (nie żółtosłomkową) i po roztarciu w palcach natychmiast wyraźnie pachnie cytryną; brak zapachu = surowiec do wyrzucenia. Świeże nasady pędów można mrozić — zachowują aromat lepiej niż susz. Nie mylić z melisą (Melissa officinalis, liść sercowaty, roślina dwuliścienna) ani z inną palczatką — Cymbopogon nardus i C. winterianus dają olejek citronellowy o zapachu bardziej „mydlanym”, cytronelalowym, używany głównie jako repelent, a nie jako surowiec spożywczy. Mieszanki: z imbirem i miętą (trawienie), z rumiankiem i kopr włoskim (wzdęcia).
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.