Corylus avellana
Pospolity krzew leśnych podszytów o wczesnowiosennych kotkach, dostarczający liścia o działaniu ściągającym i wzmacniającym naczynia oraz orzechów o dużej wartości odżywczej.
Leszczyna jest jednym z najlepiej rozpoznawalnych krzewów naszych lasów — kwitnie, gdy jeszcze leży śnieg, wysypując z długich, żółtych kotków chmury pyłku. W zielarstwie polskim ma pozycję surowca drugorzędnego, ale rzetelnego: liść, bogaty w garbniki i flawonoidy, działa ściągająco, przeciwzapalnie i uszczelniająco na naczynia włosowate, przez co bywa stosowany pomocniczo w żylakach, hemoroidach i skłonności do obrzęków — działanie zbliżone kierunkowo do oczaru i kasztanowca, choć słabsze. Kora zawiera więcej garbników i była używana zewnętrznie. Osobną, znacznie ważniejszą gospodarczo wartością są orzechy laskowe: to pełnowartościowy produkt spożywczy, jedno z najlepszych roślinnych źródeł witaminy E i kwasów jednonienasyconych. Warto też pamiętać o odwrotnej stronie medalu — pyłek leszczyny jest jednym z pierwszych i najważniejszych alergenów sezonu w Polsce.
Krzew (rzadziej niewielkie drzewo) wysokości 3–6 m, wyjątkowo do 8 m, o wielopędowym, rozłożystym pokroju i licznych, wyrastających z karpy pędach odroślowych. Kora młodych pędów jasnobrązowa, gruczołowato owłosiona, z wyraźnymi jasnymi PRZETCHLINKAMI ułożonymi poprzecznie; kora starszych pni gładka, szarobrunatna, błyszcząca, nie łuszcząca się. Pąki jajowate, tępe, odstające, o łuskach nagich lub słabo owłosionych. Liście skrętoległe, ogonkowe, blaszka szeroko odwrotnie jajowata do niemal okrągłej, długości 6–12 cm, u nasady SERCOWATA lub asymetrycznie sercowata, na szczycie nagle, krótko zaostrzona (dziobkowato), o brzegu nierówno, PODWÓJNIE ostro ząbkowanym; blaszka wyraźnie szorstka i pofałdowana między nerwami, obustronnie owłosiona, zwłaszcza od spodu na nerwach; użyłkowanie pierzaste, nerwy boczne wyraźne, równoległe, dochodzące do brzegu. Roślina jednopienna, wiatropylna, kwitnie przed rozwojem liści (luty–kwiecień, w łagodne zimy już w styczniu). Kwiaty męskie zebrane w długie (5–10 cm), zwisające, walcowate KOTKI barwy żółtawej, wysypujące obfity pyłek. Kwiaty żeńskie ukryte w drobnych, pąkowatych kwiatostanach wielkości pąka liściowego, z których wystaje pęczek jaskrawoczerwonych lub karminowych znamion słupka — cecha bardzo charakterystyczna, ale łatwa do przeoczenia. Owocem jest orzech kulisty lub jajowaty, długości 1,5–2 cm, o twardej, brązowej, gładkiej i błyszczącej łupinie, osadzony pojedynczo lub po 2–4 w liściastej, postrzępionej na brzegu OKRYWIE (mizdrze) zbudowanej z dwóch zrośniętych podsadek, która nie obrasta orzecha całkowicie i nie przedłuża się w długą rurkę (to odróżnia leszczynę pospolitą od leszczyny tureckiej i wschodniej). System korzeniowy płaski, silnie rozgałęziony, z licznymi odrostami korzeniowymi; leszczyna tworzy mikoryzę, m.in. z truflami.
Gatunek pospolity w całej Polsce, od nizin po regiel dolny (do ok. 1000–1300 m n.p.m.). Podstawowy składnik PODSZYTU lasów liściastych i mieszanych — grądów, buczyn, lasów łęgowych i dąbrów; rośnie także w zaroślach, na obrzeżach lasów, w zadrzewieniach śródpolnych, na miedzach, w wąwozach, na skarpach, przy drogach i w starych zaniedbanych sadach. Chętnie zajmuje żyzne, świeże siedliska; unika terenów podmokłych i skrajnie suchych piasków. Jest jednym z pierwszych gatunków wkraczających na porzucone grunty rolne. Odmiany uprawne (orzech laskowy) uprawiane są plantacyjnie, głównie w rejonach o łagodnym klimacie — w Polsce w niewielkiej skali, natomiast orzechy w handlu pochodzą w większości z importu (Turcja, Włochy, Gruzja, Azerbejdżan).
Stanowisko półcieniste do słonecznego — w cieniu rośnie i owocuje słabo, najlepsze plony orzechów daje w pełnym słońcu. Gleba żyzna, próchniczna, głęboka, gliniasta lub piaszczysto-gliniasta, świeża, dobrze przepuszczalna i zasobna w wapń; leszczyna nie znosi gleb podmokłych, zlewnych i skrajnie kwaśnych. Odczyn od lekko kwaśnego do lekko zasadowego (pH ok. 6,0–7,5), optymalnie obojętny. Wilgotność umiarkowana — potrzebuje wody, ale bez zastoisk. Mrozoodporność drzewa bardzo wysoka (znosi mrozy w całej Polsce bez ochrony), ale KWIATY są wrażliwe: kotki i znamiona rozwijają się w lutym i marcu i regularnie przemarzają przy powrotach zimy, co jest główną przyczyną nieurodzaju orzechów. Sadzić w miejscu osłoniętym od wiatrów wschodnich, nie w mrozowisku. Do zapylenia potrzebne są co najmniej dwie różne odmiany (samoniezgodność). Nie zbierać liści ani orzechów z pasów przydrożnych, z zadrzewień wzdłuż torów, z terenów przemysłowych i z leszczyn rosnących na obrzeżach pól intensywnie opryskiwanych.
liść (Coryli folium) — surowiec główny; kora młodych gałązek (Coryli cortex) — pomocniczo, zewnętrznie; owoc — orzech laskowy (Coryli semen / nux avellana) jako produkt spożywczy i źródło oleju laskowego. Kotki (Coryli amenta) bywają wymieniane w ziołolecznictwie ludowym, ale nie są istotnym surowcem.
Liść — zbierać MŁODY, w maju i czerwcu, gdy jest jeszcze jasnozielony, miękki i nie jest uszkodzony przez owady i grzyby (starsze liście, od lipca, są szorstkie, zaplamione i pełne wyrośli). Zrywać z krzewów w pełnym rozwoju, w suchy dzień po obeschnięciu rosy, ostrożnie, nie ogałacając gałęzi; suszyć od razu. Kora — z młodych, 2–3-letnich gałązek, wczesną wiosną (marzec–kwiecień) w okresie ruszania soków, gdy łatwo odchodzi od drewna, albo jesienią przy cięciu sanitarnym krzewu; nie obdzierać pnia. Orzechy — od końca sierpnia do października, gdy okrywa (mizdra) żółknie i brązowieje, a orzech daje się z niej łatwo wyjąć i jest twardy; najlepiej zbierać orzechy opadłe lub lekko potrząsając gałęziami. Orzechy zbierane zbyt wcześnie źle się przechowują i mają gorzki, „zielony” posmak. Po zbiorze dosuszyć w przewiewie, w cienkiej warstwie, 2–3 tygodnie. Kotki (jeśli w ogóle) — luty–marzec, w pełni pylenia; surowiec marginalny.
Liść: garbniki (głównie galusowe i katechinowe — nadają smak ściągający), flawonoidy (mirycytryna, kwercytryna, kemferol i ich glikozydy), kwasy fenolowe (kawowy, chlorogenowy, galusowy), olejek eteryczny w śladowych ilościach, sole mineralne, niewielkie ilości parafin i wosków. Kora: garbniki w większym stężeniu niż w liściu, flawonoidy, lignany, taksany w śladowych ilościach (leszczyna jest jednym z alternatywnych źródeł prekursorów taksolu — to obszar badań, nie zastosowania zielarskiego). Orzech: tłuszcz stanowiący główny składnik, o zdecydowanej przewadze jednonienasyconego kwasu oleinowego (profil zbliżony do oliwy z oliwek), obok kwasu linolowego; białko; błonnik; bardzo wysoka zawartość WITAMINY E (tokoferoli — orzechy laskowe należą pod tym względem do najbogatszych produktów spożywczych), witaminy z grupy B (zwłaszcza B1, B6, foliany), magnez, mangan, miedź, fosfor, potas, żelazo; fitosterole; w brązowej łusce nasiennej — garbniki i proantocyjanidyny. Olej laskowy: dominują kwasy jednonienasycone, obecne tokoferole i fitosterole. Pyłek: silne alergeny (Cor a 1 i pokrewne, wykazujące reaktywność krzyżową z alergenami brzozy i olszy).
Napar z liści: 1–2 łyżki (ok. 2 g) rozdrobnionego suszu na szklankę wrzątku, parzyć 10–15 minut pod przykryciem, odcedzić. Pić 2–3 razy dziennie po szklance, pomocniczo przy żylakach, hemoroidach, kruchości naczyń i skłonności do obrzęków; kuracja ma sens dopiero przy stosowaniu regularnym przez kilka tygodni. Odwar z kory (zewnętrznie): 1–2 łyżki rozdrobnionej kory na 2 szklanki wody, gotować 10 minut pod przykryciem, odstawić 15 minut, przecedzić — stosować do przemywań, okładów na owrzodzenia podudzi, żylaki i stany zapalne skóry, do nasiadówek przy hemoroidach oraz do płukania jamy ustnej i gardła przy stanach zapalnych dziąseł. Okłady z naparu z liści: zwilżony gazik przykładać na obrzęknięte, „ciężkie” nogi i zmienione żylakowo miejsca, 15–20 minut, chłodny. Mieszanki: liść leszczyny dobrze pracuje w zestawie z liściem oczaru wirginijskiego, korą kasztanowca lub nasieniem kasztanowca, kwiatem nagietka i zielem rutwicy (żylaki, hemoroidy) oraz z liściem brzozy i skrzypem (obrzęki, kuracja moczopędna). Orzechy: jedzone na surowo lub lekko prażone, porcja rzędu garści dziennie (ok. 20–30 g); prażenie w niskiej temperaturze poprawia smak, ale obniża zawartość witaminy E — do celów odżywczych lepsze surowe. Olej laskowy: wyłącznie na zimno, do sałatek i deserów, nie do smażenia; przechowywać w lodówce. Kotki: bez praktycznego zastosowania.
Suszenie liści: rozłożyć w cienkiej warstwie w cieniu i przewiewie, w temperaturze do 35–40 °C; liść wysycha szybko i powinien zachować zieloną barwę — susz brunatny lub czarny to znak zbyt wolnego suszenia w wilgoci i taki surowiec jest bezwartościowy. Zbieraj wyłącznie liście czyste: leszczyna jest masowo atakowana przez szpeciele (charakterystyczne czerwone brodawki i wyrośla na blaszce) i przez grzyby plamistości — takich liści nie bierz. Właściwie wysuszony liść jest kruchy, łamie się między palcami, ma smak wyraźnie ściągający. Przechowywać do 12 miesięcy w szczelnych, ciemnych naczyniach; garbniki tracą aktywność z czasem, więc surowiec starszy niż rok nie ma sensu. Korę suszyć wolniej, w przewiewie, do momentu, gdy łamie się z trzaskiem. Rozpoznanie: leszczynę odróżnisz od pokrewnego grabu po LIŚCIU — grab ma liść mniejszy, wyraźnie eliptyczny, niesercowaty u nasady i o bardzo regularnym, „harmonijkowym” użyłkowaniu, a jego owoc to orzeszek w trójklapowej, skrzydlatej okrywie; leszczyna ma liść okrągławy, sercowaty, szorstki, tępo zakończony dziobkiem. Od olszy odróżnisz po braku szyszeczek (olsza ma zdrewniałe „szyszki”, które utrzymują się przez zimę) i po innej korze. Zimą i przedwiosną rozpoznasz leszczynę bezbłędnie po długich, zwisających żółtych kotkach — jest to pierwszy kwitnący krzew naszych lasów i pierwsza pożytkowa roślina pyłkowa dla pszczół (pyłek, nie nektar). Orzechy: dobre są pełne i ciężkie, po potrząśnięciu nie grzechoczą (grzechot oznacza wyschnięte, skurczone jądro); zjełczały orzech poznasz natychmiast po zapachu — piekącej goryczy oleju. Przechowuj orzechy W ŁUPINIE, w chłodzie i przewiewie: łuskane jełczeją w kilka tygodni. Uwaga na pleśnie — źle dosuszone orzechy mogą rozwijać Aspergillus i aflatoksyny; orzechy stęchłe, zapleśniałe lub o zapachu piwnicy wyrzucić bez wahania, aflatoksyny są rakotwórcze i nie usuwa ich prażenie. Praktyczna uwaga alergologiczna: jeżeli prowadzisz zielarnię, pamiętaj, że pyłek leszczyny startuje w lutym i to on odpowiada za „przeziębienie”, które nie chce przejść na przedwiośniu.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.