Rhaponticum carthamoides
Syberyjski adaptogen o silnym działaniu anabolicznym i przeciwzmęczeniowym, którego kłącze zawiera ekdysteroidy.
Szczodrak krokoszowaty to bylina z rodziny astrowatych, rosnąca dziko w górach południowej Syberii, Ałtaju i Sajanów. Nazwa „korzeń maralowy” pochodzi od jelenia marala, który — jak głosi miejscowa tradycja — wygrzebuje kłącza rośliny w okresie godowym. Surowcem jest kłącze z korzeniami, bogate w ekdysteroidy, przede wszystkim ekdysteron (20-hydroksyekdyzon), związki o działaniu anabolicznym i regeneracyjnym. W dawnym Związku Radzieckim leuzea była badana i stosowana jako środek zwiększający wydolność fizyczną i psychiczną, obok żeń-szenia i różeńca górskiego. W Polsce jest rośliną obcą, dostępną jako susz i ekstrakt importowany, sporadycznie uprawianą.
Okazała bylina o wysokości 50–150 cm. Łodyga wzniesiona, pojedyncza lub słabo rozgałęziona u szczytu, bruzdowana, biało owłosiona, w górnej części pod koszyczkiem wyraźnie zgrubiała. Liście duże, ciemnozielone, głęboko pierzastodzielne, o postrzępionych, ząbkowanych odcinkach — dolne ogonkowe, długości nawet 30–40 cm, górne mniejsze, siedzące, obejmujące łodygę; spód liścia jaśniejszy, pajęczynowato owłosiony, użyłkowanie pierzaste, wyraźne. Kwiatostan to pojedynczy, duży koszyczek na szczycie łodygi, średnicy 4–6 cm, zbudowany wyłącznie z kwiatów rurkowatych barwy fioletowo-różowej do liliowej. Cechą diagnostyczną są łuski okrywy koszyczka — szerokie, suchobłoniaste, brunatne, o postrzępionym, błyszczącym brzegu, dachówkowato ułożone. Owoc to podłużna niełupka z puchem kielichowym. Organ podziemny: grube, zdrewniałe, poziome kłącze barwy ciemnobrunatnej, o gorzkim smaku i charakterystycznym żywicznym zapachu, z licznymi grubymi korzeniami przybyszowymi.
Gatunek górski, występujący naturalnie na subalpejskich łąkach i halach południowej Syberii — Ałtaju, Sajanów, Kuznieckiego Ałatau, a także w Kazachstanie i Mongolii, na wysokościach od 1200 do ponad 2000 m n.p.m. W Polsce nie występuje dziko; sprowadzany jako susz kłącza i ekstrakt standaryzowany, głównie z Rosji, Kazachstanu, a także z upraw czeskich i słowackich, gdzie gatunek był aklimatyzowany. Sporadycznie uprawiany w kolekcjach botanicznych i przez zielarzy amatorów.
Stanowisko słoneczne, przewiewne. Gleba głęboka, żyzna, próchniczna, dobrze zdrenowana, umiarkowanie wilgotna — roślina nie znosi stagnującej wody, zwłaszcza zimą (kłącze gnije). Odczyn obojętny do lekko zasadowego. Jako gatunek wysokogórski jest w pełni mrozoodporny w warunkach polskich, wymaga jednak chłodnych, wilgotnych lat — źle znosi upały i suszę na nizinach. Rozmnażanie z nasion (wymagają stratyfikacji) lub przez podział kłącza. Surowiec zbiera się dopiero z roślin 3–4-letnich. Nie zbierać ani nie kupować surowca niewiadomego pochodzenia — na rynku suplementów zdarzają się fałszowane ekstrakty „ekdysteronowe” o nieustalonym składzie.
kłącze z korzeniami (Rhapontici carthamoidis rhizoma cum radicibus); pomocniczo liść
Kłącze z korzeniami — jesienią (wrzesień–październik), po zakończeniu wegetacji i zaschnięciu części nadziemnej, z roślin co najmniej trzyletnich; dopuszczalny też zbiór bardzo wczesną wiosną, przed ruszeniem wegetacji. Wykopywać widłami, otrząsnąć z ziemi, szybko opłukać zimną wodą (nie moczyć), grube kłącza przeciąć wzdłuż na kawałki, aby przyspieszyć schnięcie. Liść — w pełni kwitnienia (czerwiec–lipiec), surowiec o mniejszym znaczeniu.
Ekdysteroidy (fitoekdyzony) — grupa wyróżniająca ten surowiec, z ekdysteronem (20-hydroksyekdyzonem) jako składnikiem głównym oraz towarzyszącymi mu m.in. inokosteronem i makisteronem. Ponadto: flawonoidy (pochodne kwercetyny, patuletyna), laktony seskwiterpenowe, kwasy fenolowe i pochodne kwasu kawowego, garbniki, olejek eteryczny w niewielkiej ilości, żywice, inulina, sole mineralne. Zawartość ekdysteroidów w kłączu zmienia się z wiekiem rośliny, siedliskiem i terminem zbioru — to główny powód, dla którego handlowe ekstrakty bywa się standaryzuje.
Odwar z kłącza: około 1 łyżeczki rozdrobnionego surowca na szklankę wody, gotować krótko (3–5 minut) pod przykryciem, odstawić na kwadrans. Pić rano i w południe — nie wieczorem, bo surowiec działa pobudzająco i może utrudniać zasypianie. Nalewka: rozdrobnione kłącze zalać alkoholem 60–70%, macerować około 3 tygodni w ciemnym miejscu, przecedzić; stosować w niewielkich ilościach (kilkadziesiąt kropli) rano, w kuracjach kilkutygodniowych. Ekstrakty standaryzowane na ekdysteron — dawkować ściśle według zaleceń producenta, nie „na oko”. Kuracja adaptogenna ma charakter cykliczny: 3–4 tygodnie stosowania, następnie przerwa; adaptogenów nie bierze się w nieskończoność, bo tracą skuteczność. Efektu nie należy oczekiwać po jednej dawce — działanie buduje się stopniowo.
Kłącze suszyć w temperaturze do 50–60 °C, w suszarce z wymuszonym obiegiem — surowiec jest gruby, mięsisty i przy powolnym schnięciu w wilgotnym powietrzu bardzo łatwo pleśnieje od środka. Przed suszeniem koniecznie przeciąć wzdłuż. Dobrze wysuszone kłącze jest twarde, łamie się z trzaskiem, w przełomie żółtawobrunatne, ma gorzko-żywiczny smak i wyraźny, korzenny zapach. Przechowywać do 2 lat w szczelnych, ciemnych naczyniach, z dala od wilgoci. Surowiec sproszkowany szybko traci wartość — mielić bezpośrednio przed użyciem. Na rynku suplementów „ekdysteron” bywa sprzedawany jako izolat lub ekstrakt o deklarowanej, ale nieweryfikowalnej zawartości — kupować wyłącznie od dostawców przedstawiających analizę surowca. Nie mylić szczodraka z krokoszem barwierskim (Carthamus tinctorius), od którego wziął nazwę gatunkową — krokosz to roślina jednoroczna o żółto-pomarańczowych kwiatach i kolczastych liściach, o zupełnie innym zastosowaniu. Mieszanki: z różeńcem górskim i żeń-szeniem (wydolność, przemęczenie), z eleuterokokiem (regeneracja po wysiłku).
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.