Ligustr lśniący

Opis

Ligustr lśniący to wiecznie zielony krzew lub niewielkie drzewo z rodziny oliwkowatych, pochodzące z Chin, Korei i Japonii. Jego dojrzałe, granatowoczarne owoce noszą w medycynie chińskiej nazwę nu zhen zi i należą do surowców „tonizujących yin wątroby i nerek” — stosuje się je przy przedwczesnym siwieniu, zawrotach głowy, szumach usznych, osłabieniu wzroku i nocnych potach. Głównym składnikiem czynnym jest oleuropeina i pokrewne sekoirydoidy oraz triterpeny. W Europie ligustr lśniący bywa sadzony jako roślina ozdobna w cieplejszych rejonach; w Polsce jest surowcem wyłącznie importowanym, a w polskim zielarstwie ludowym nie występuje. Nie należy go mylić z krajowym ligustrem pospolitym, którego owoce są trujące i nieużywane leczniczo.

Wygląd

Wiecznie zielony krzew lub drzewo wysokości 5–10 m (w uprawie zwykle mniejsze), o gęstej, kopulastej koronie. Kora szara do jasnobrunatnej, gładka, z licznymi jasnymi przetchlinkami. Liście naprzeciwległe, skórzaste, całobrzegie, jajowate do szerokolancetowatych, długości 6–12 cm, na wierzchu ciemnozielone i wyraźnie lśniące (stąd nazwa), od spodu jaśniejsze i matowe; wierzchołek zaostrzony, nasada zaokrąglona, użyłkowanie pierzaste, o 4–8 parach nerwów bocznych słabo widocznych z wierzchu. Kwiatostan to duża, szeroka, stojąca wiecha na końcach pędów, długości 10–20 cm, złożona z drobnych, kremowobiałych, silnie i ciężko pachnących kwiatów o czterodzielnej, rurkowatej koronie z krótkimi łatkami i dwoma wystającymi pręcikami. Owoc to jajowaty, nieco nerkowato wygięty pestkowiec długości 7–10 mm, początkowo zielony, dojrzały granatowoczarny z sinawym, woskowym nalotem, zebrany w zwisające grona; utrzymuje się na krzewie przez zimę. Suszony surowiec jest czarnofioletowy, pomarszczony, twardy, o słodkawo-gorzkim smaku. System korzeniowy silny, palowo-wiązkowy.

Gdzie rośnie

Gatunek pochodzący ze środkowych i południowych Chin, występujący też w Korei i Japonii — rośnie w lasach, zaroślach i na obrzeżach pól na wysokościach do ok. 2900 m n.p.m. Uprawiany na dużą skalę w Chinach (prowincje Zhejiang, Jiangsu, Hunan, Syczuan), skąd pochodzi praktycznie cały surowiec zielarski. W wielu ciepłych regionach świata (Australia, południe USA, Ameryka Południowa) zdziczał i bywa traktowany jako gatunek inwazyjny. W Polsce nie występuje w naturze — jest zbyt wrażliwy na mróz; do kraju trafia wyłącznie jako suszony owoc lub ekstrakt importowany z Chin.

Warunki

Stanowisko słoneczne do półcienistego, osłonięte od mroźnych wiatrów. Gleba przeciętna, przepuszczalna, umiarkowanie wilgotna, o odczynie od lekko kwaśnego do zasadowego (roślina dobrze znosi wapno). Znosi suszę i miejskie zanieczyszczenia powietrza. Mrozoodporność ograniczona — gatunek przemarza w polskich warunkach już przy kilkunastu stopniach mrozu, dlatego u nas nadaje się co najwyżej do uprawy pojemnikowej z zimowaniem w chłodnej, jasnej szklarni. Nie zbierać owoców z krzewów ozdobnych rosnących przy ulicach, parkingach i w pasach zieleni miejskiej — bywają opryskiwane, a roślina kumuluje zanieczyszczenia. Nie zbierać owoców z ligustru pospolitego (Ligustrum vulgare) — są trujące.

Surowiec

owoc — dojrzała, suszona pestkowiec (Ligustri lucidi fructus, chiń. nu zhen zi)

Termin zbioru

Owoc — zbierany po pełnym dojrzeniu, gdy przybierze barwę granatowoczarną z woskowym nalotem, w Chinach zwykle od listopada do stycznia (późną jesienią i zimą, po pierwszych chłodach, które podnoszą słodycz surowca). Ścina się całe grona, oddziela owoce od szypułek, krótko blanszuje lub przeparza, a następnie suszy na słońcu albo w suszarce. W tradycyjnej praktyce chińskiej surowiec bywa dodatkowo przetwarzany — moczony w winie ryżowym i odparowywany (jiu zhi), co ma nasilać działanie tonizujące. Liście i kora nie są w tym gatunku surowcem zielarskim o ustalonym zastosowaniu.

Skład chemiczny

Sekoirydoidy — przede wszystkim oleuropeina (związek charakterystyczny dla rodziny oliwkowatych), ligustrozyd, nuzhenid i pochodne salidrozydu. Triterpeny: kwas oleanolowy i kwas ursolowy (uznawane za istotne dla działania hepatoprotekcyjnego). Ponadto flawonoidy, fenyloetanoidy (m.in. pochodne tyrozolu), kwasy fenolowe, polisacharydy, fitosterole (β-sitosterol), garbniki, kwasy tłuszczowe w nasieniu, mannitol. Skład ilościowy zależy od stopnia dojrzałości owocu i sposobu obróbki pozbiorczej surowca.

Właściwości

• W medycynie chińskiej: surowiec tonizujący yin wątroby i nerek, stosowany przy zawrotach głowy, szumach usznych, osłabieniu i zmęczeniu wzroku, bólach lędźwi i kolan, przedwczesnym siwieniu włosów oraz nocnych potach i uderzeniach gorąca. Farmakologicznie opisywane jest działanie hepatoprotekcyjne (ochrona miąższu wątroby), immunomodulujące (wspieranie odporności, także w rekonwalescencji), przeciwutleniające, przeciwzapalne oraz łagodnie hipoglikemiczne i hipolipemizujące. Oleuropeina i kwas oleanolowy odpowiadają za znaczną część tych efektów. Surowiec uchodzi za łagodny — działa powoli, w kuracjach długoterminowych, i rzadko stosuje się go pojedynczo, częściej w recepturach wieloskładnikowych.

Zastosowanie

Odwar: rozdrobnione suszone owoce zalać wodą i gotować kilkanaście minut pod przykryciem, odstawić do naciągnięcia; pić raz lub dwa razy dziennie. Klasyczne dawki zwyczajowe w praktyce chińskiej mieszczą się w zakresie kilku–kilkunastu gramów suszu na dobę, ale surowiec ten w recepturach TCM prawie zawsze występuje w połączeniu z innymi (np. z eklipta biała — para nu zhen zi + han lian cao), więc dobór powinien należeć do osoby znającej tę praktykę. Nalewka: owoce zalać alkoholem ok. 40–50%, macerować kilka tygodni; stosować w niewielkich ilościach. Proszek z suszonych owoców bywa dodawany do miodu lub past ziołowych. Kuracja ma charakter długofalowy — efekty tonizujące pojawiają się po tygodniach, nie po dniach. Nie stosować surowca zamiennie z ligustrem pospolitym.

Uwagi dla zielarza

Owoce suszyć w temperaturze do 50–60 °C lub na słońcu, w cienkiej warstwie — miąższ jest soczysty i wilgotny surowiec bardzo łatwo pleśnieje. Dobry susz jest jednolicie czarnofioletowy, twardy i pomarszczony, bez białego nalotu pleśni; po przełamaniu widać jasne nasienie. Owoce zbite w grudki lub o stęchłym zapachu wyrzucić. Przechowywać w szczelnych naczyniach, w suchym i chłodnym miejscu, do 2 lat; surowiec jest łakomym kąskiem dla wołków i moli spożywczych — regularnie kontrolować zapasy. Przed użyciem owoce rozgnieść lub potłuc — całe, twarde pestkowce słabo oddają składniki do odwaru. NAJWAŻNIEJSZE ROZRÓŻNIENIE: ligustr pospolity (Ligustrum vulgare), pospolity w Polsce w żywopłotach, ma liście lancetowate, matowe, zimą częściowo opadające, mniejsze wiechy i podobne czarne owoce — są one TRUJĄCE (zawierają ligustrynę, powodują wymioty i biegunkę, groźne dla dzieci) i NIE wolno ich zbierać ani stosować zamiast nu zhen zi. Ligustr lśniący rozpoznasz po dużych, skórzastych, wyraźnie połyskujących liściach i okazałej wiesze. Mieszanki (TCM): klasycznie z eklipta biała, a także z owocem kolcowoju i z korzeniem rehmannii.

Przeciwwskazania