Lilia biała

Opis

Lilia biała pochodzi z rejonu wschodniego Morza Śródziemnego i we Polsce znana jest wyłącznie jako roślina uprawna — przez wieki sadzona przy chatach, plebaniach i w ogrodach klasztornych. W zielarstwie ludowym nigdy nie należała do surowców wewnętrznych: jej rola sprowadza się do preparatów zewnętrznych, przede wszystkim spirytusowego wyciągu z płatków na oparzenia i rany oraz okładów z gotowanej cebuli na czyraki i zastrzały. Nie jest to surowiec farmakopealny i nie ma nowoczesnej dokumentacji klinicznej — jego wartość jest przede wszystkim tradycyjna i domowa. Cała roślina zawiera saponiny sterydowe i śluzy, którym przypisuje się działanie zmiękczające i ściągające ropień. Zielarz powinien traktować lilię jako roślinę pomocniczą, nie jako lek.

Wygląd

Bylina cebulowa o wysokości 80–150 cm. Cebula duża, jajowata, żółtawobiała, zbudowana z licznych mięsistych, dachówkowato zachodzących na siebie łusek — bez okrywy, co odróżnia cebule liliowe od cebul czosnkowatych. Łodyga wzniesiona, sztywna, nierozgałęziona, gęsto ulistniona. Liście skrętoległe, siedzące, lancetowate do odwrotnie lancetowatych, całobrzegie, o użyłkowaniu równoległym, ku górze łodygi stopniowo drobniejsze; jesienią wytwarza dodatkowo przyziemną rozetę liści zimujących — cecha diagnostyczna gatunku. Kwiatostan to skąpokwiatowe grono szczytowe złożone z 5–20 kwiatów. Kwiaty duże (do 8 cm), lejkowato-dzwonkowate, o sześciu śnieżnobiałych listkach okwiatu odgiętych na końcach (nie zawiniętych do tyłu), skierowane na boki i lekko w górę, silnie i słodko pachnące; pręciki z dużymi, jaskrawożółtymi, chwiejnymi pylnikami. Owoc to trójkomorowa torebka z płaskimi, oskrzydlonymi nasionami.

Gdzie rośnie

W Polsce nie występuje w stanie dzikim — gatunek pochodzi z Bałkanów i Bliskiego Wschodu (Liban, Turcja, Izrael). U nas wyłącznie roślina uprawna: ogrody przydomowe, ogródki wiejskie, ogrody przykościelne i klasztorne, rabaty bylinowe. Sporadycznie dziczeje w pobliżu dawnych siedlisk ludzkich i na starych, zarośniętych ogrodach, ale trwałych populacji naturalnych nie tworzy. Cebule i sadzonki sprowadzane głównie z Holandii i z upraw śródziemnomorskich.

Warunki

Stanowisko słoneczne, ciepłe i przewiewne — w cieniu słabo kwitnie i chętniej choruje na szarą pleśń. Gleba przepuszczalna, próchniczna, dobrze zdrenowana, o odczynie obojętnym do zasadowego (jako jedna z nielicznych lilii wapniolubna — nie sadzić na kwaśnym podłożu). Wilgotność umiarkowana; cebula gnije na stanowiskach podmokłych i na ciężkiej glinie. Sadzi się płytko, przykrywając cebulę zaledwie 2–3 cm ziemi, w sierpniu–wrześniu, aby zdążyła wypuścić rozetę zimową. Mrozoodporna w całym kraju, ale w surowe bezśnieżne zimy warto ściółkować. Nie zbierać surowca z roślin traktowanych fungicydami — lilie w ogrodach są rutynowo opryskiwane przeciw botrytisowi.

Surowiec

płatki kwiatów (Lilii candidi flos, zwykle jako świeży macerat spirytusowy) i cebula (Lilii candidi bulbus) — wyłącznie do stosowania zewnętrznego; roślina nie ma udokumentowanego zastosowania wewnętrznego

Termin zbioru

Płatki — w pełni kwitnienia, czerwiec–lipiec, w suchy, słoneczny poranek po obeschnięciu rosy, gdy kwiat jest w pełni rozwinięty, ale jeszcze jędrzysty i nieprzebarwiony; zrywa się same listki okwiatu, bez pręcików (pylniki barwią wszystko na rdzawo) i bez szypułek. Płatki przerabia się wyłącznie na świeżo, w ciągu kilku godzin od zbioru — nie suszy się ich, bo tracą śluzy i brunatnieją. Cebula — jesienią, we wrześniu–październiku, po zaschnięciu części nadziemnej, albo wczesną wiosną przed ruszeniem wegetacji; wykopuje się cebule roślin przesadzanych lub przerzedzanych, oczyszcza z ziemi i używa świeżych, gotowanych lub pieczonych.

Skład chemiczny

Cebula i płatki: saponiny steroidowe (glikozydy spirostanolowe i furostanolowe typowe dla rodzaju Lilium), śluzy, skrobia, cukry proste, flawonoidy, kwasy fenolowe, niewielkie ilości olejku eterycznego odpowiadającego za intensywny zapach kwiatów (m.in. związki terpenowe i benzenoidowe). Świeże płatki zawierają śluzy i pektyny, którym przypisuje się działanie osłaniające. Skład ilościowy surowca nie jest dobrze udokumentowany — lilia biała nie jest surowcem farmakopealnym i nie prowadzono nad nią nowoczesnych badań standaryzacyjnych.

Właściwości

• Zewnętrznie: zmiękczające i osłaniające (śluzy), łagodząco-przeciwzapalne przy powierzchownych oparzeniach, otarciach i drobnych ranach, tradycyjnie także ściągające ropień — gotowana lub pieczona cebula przykładana na czyraki i zastrzały miała przyspieszać ich dojrzewanie i przebicie. Saponinom przypisuje się delikatne działanie drażniąco-przekrwienne, wspomagające resorpcję nacieków. Płatkom macerowanym w spirytusie tradycja ludowa przypisuje działanie odkażające i przeciwbólowe przy oparzeniach słonecznych. Roślina nie ma udowodnionego działania wewnętrznego i nie należy przypisywać jej właściwości, których nie potwierdzono — dawne wskazania „na kaszel” czy „na moczopędnie” nie mają uzasadnienia i wyszły z użycia.

Zastosowanie

Wyłącznie zewnętrznie. Nalewka z płatków (klasyczny „spirytus liliowy”): świeżo zerwane płatki luźno układać w słoiku, zalać spirytusem 40–50%, tak aby całkowicie je przykrył, odstawić w ciemne miejsce na 3–4 tygodnie, przecedzić. Stosować do przemywania i okładów przy oparzeniach słonecznych, otarciach i drobnych ranach — na skórę nienaruszoną, nigdy na ranę otwartą, ropiejącą ani na dużą powierzchnię oparzenia. Olej liliowy: płatki zalane olejem roślinnym, macerowane 2–3 tygodnie na słońcu — używany jako łagodzący olejek do skóry suchej i podrażnionej. Okład z cebuli: cebulę ugotować w mleku lub upiec, rozgnieść na papkę, przyłożyć ciepłą (nie gorącą) na czyrak lub zastrzał pod opatrunkiem, zmieniać 2 razy dziennie. Nie stosować wewnętrznie — surowiec nie ma ustalonego dawkowania doustnego, a saponiny drażnią przewód pokarmowy.

Uwagi dla zielarza

Płatków się nie suszy — surowiec przerabia się wyłącznie na świeżo, bo po wysuszeniu brunatnieje, traci śluz i staje się bezużyteczny. Do maceratu bierz płatki suche z zewnątrz: mokre po deszczu rozwadniają alkohol i macerat zaczyna pleśnieć. Pylniki usuwaj natychmiast po zbiorze — pyłek lilii trwale barwi tkaniny i sam macerat na rdzawopomarańczowo. Nalewkę przechowuj w ciemnej butelce, w chłodzie; dobra jest klarowna, o jasnożółtej barwie i wyraźnym słodkim zapachu — zmętnienie, osad lub zapach kiszonki oznaczają, że płatki były mokre albo alkohol za słaby. Cebulę na okłady bierz świeżą, mięsistą i jędrną, bez plam i śladów gnicia; przechowuje się ją w wilgotnym piasku w chłodnym miejscu, ale nie suszy. Częsty błąd: mylenie tego surowca z „lilią wodną” (grzybieniami) i z liliowcem (Hemerocallis) — to zupełnie inne rośliny o innym zastosowaniu. Lilii białej nie należy mylić z lilią złotogłów — ta ostatnia ma kwiaty różowe, plamiste, o listkach okwiatu silnie zawiniętych do tyłu, jest objęta ochroną i zbiór jej jest w Polsce zakazany.

Przeciwwskazania