Limonka kaffir

Opis

Limonka kaffir, poprawniej nazywana makrut, to drzewiasty cytrus z Azji Południowo-Wschodniej, w którym najcenniejszym surowcem nie jest owoc, lecz liść. Jego charakterystyczny kształt — dwa człony blaszki połączone „w klepsydrę” — wynika z silnie oskrzydlonego ogonka. Liście zawierają olejek eteryczny zdominowany przez cytronellal, o świeżym, ostrym, cytrusowo-korzennym zapachu, nieporównywalnym z zapachem zwykłej limonki. W kuchni tajskiej i indonezyjskiej są podstawową przyprawą, w ziołolecznictwie azjatyckim — surowcem wiatropędnym, rozkurczowym i przeciwdrobnoustrojowym, a skórka owocu środkiem stosowanym przy niestrawności i zewnętrznie na skórę głowy. W Polsce dostępne wyłącznie jako import: liście świeże, mrożone, suszone oraz olejek eteryczny.

Wygląd

Cierniste drzewko lub krzew wysokości 2–10 m (w uprawie zwykle 2–4 m), o nieregularnej, rozłożystej koronie. Pędy zielone, kanciaste, uzbrojone w ostre, proste ciernie w kątach liści. Liść — najbardziej diagnostyczna cecha gatunku: skórzasty, ciemnozielony, lśniący, złożony pozornie z dwóch członów ustawionych jeden za drugim, bo ogonek jest szeroko oskrzydlony i niemal równie duży jak właściwa blaszka; całość ma kształt ósemki lub klepsydry, długości 6–12 cm, brzeg całobrzegi lub bardzo słabo karbowany, użyłkowanie pierzaste, a blaszka pod światło ukazuje liczne przezroczyste, punktowe zbiorniki olejkowe. Kwiaty drobne, białe lub kremowe z różowym nabiegiem, pięciopłatkowe, silnie pachnące, zebrane po kilka w kątach liści. Owoc to jagoda typu hesperidium, kulista do gruszkowatej, średnicy 4–7 cm, ciemnozielona, dojrzewając żółknąca, o skórce bardzo grubej i pokrytej charakterystycznymi, nieregularnymi brodawkami i guzami — powierzchnia wygląda jak pomarszczona; miąższ skąpy, bardzo kwaśny, o niewielkiej ilości soku. Korzeń palowy z rozgałęzieniami.

Gdzie rośnie

Gatunek pochodzący z Azji Południowo-Wschodniej — Tajlandia, Laos, Malezja, Indonezja, Filipiny, południowe Chiny — gdzie rośnie w wilgotnych, ciepłych lasach nizinnych i jest powszechnie uprawiany przy domach i na plantacjach. W Polsce nie występuje w naturze i nie zimuje w gruncie. Do kraju trafia jako świeże lub mrożone liście, susz, skórka i olejek eteryczny, sprowadzane głównie z Tajlandii, Wietnamu i Indonezji; bywa uprawiany w doniczkach jako roślina kolekcjonerska.

Warunki

Stanowisko bardzo jasne, pełne słońce, ciepłe. Gleba przepuszczalna, żyzna, lekko kwaśna (pH ok. 5,5–6,5), stale lekko wilgotna, ale nigdy zalana — cytrusy nie znoszą stagnującej wody i szybko reagują gniciem korzeni. Wymaga wysokiej wilgotności powietrza. Brak mrozoodporności: roślina uszkadza się już w temperaturze zbliżonej do 0 °C, dlatego w Polsce wyłącznie w uprawie donicznej, latem na zewnątrz, zimą w jasnym pomieszczeniu o temperaturze 8–15 °C, z bardzo ograniczonym podlewaniem. Podlewać wodą miękką — na twardej wodzie liście chlorozują. Nie zbierać liści z roślin ozdobnych traktowanych systemicznymi środkami ochrony (cytrusy doniczkowe w sklepach są zwykle intensywnie opryskiwane) — surowiec z takiej rośliny nie nadaje się ani do kuchni, ani do naparu.

Surowiec

liść (Citri hystricis folium), skórka owocu (Citri hystricis pericarpium), olejek eteryczny z liści i ze skórki; sok z owocu — zastosowanie głównie zewnętrzne i kulinarne

Termin zbioru

Liść — przez cały rok, roślina jest wiecznie zielona; najbardziej aromatyczne są liście w pełni wyrośnięte, ciemne i skórzaste (młode, jasnozielone mają mniej olejku). Zrywać pojedynczo, rano, po obeschnięciu rosy, gdy zawartość olejku jest najwyższa. W uprawie towarowej zbiór prowadzi się kilka razy w roku, ścinając całe gałązki. Owoc (skórka) — od jesieni do zimy, gdy owoce osiągną pełną wielkość i zaczynają żółknąć; skórkę zdejmuje się cienko, unikając białej albedo, i suszy lub przerabia na świeżo. Olejek — destylowany ze świeżych liści lub ze świeżej skórki, przerabianych bezpośrednio po zbiorze.

Skład chemiczny

Liść: olejek eteryczny, w którym zdecydowanie dominuje cytronellal, a towarzyszą mu cytronellol, linalol, sabinen, β-pinen, limonen, izopulegol, nerol i octan cytronellylu. Ponadto flawonoidy (m.in. pochodne rutyny i hesperydyny), kumaryny i furanokumaryny, garbniki, kwasy fenolowe. Skórka owocu: olejek zdominowany przez limonen i β-pinen, z sabinenem, cytronellalem i cytralem; furanokumaryny (m.in. bergapten i pokrewne — istotne, bo odpowiadają za fototoksyczność), flawonoidy, pektyny, kwasy organiczne. Sok: kwas cytrynowy w dużej ilości, witamina C, flawonoidy.

Właściwości

• Wiatropędnie i rozkurczowo na przewód pokarmowy, pobudzająco na wydzielanie soków trawiennych — tradycyjnie stosowane przy wzdęciach, niestrawności i braku apetytu. Olejek działa przeciwbakteryjnie i przeciwgrzybiczo (m.in. wobec Candida i dermatofitów), przeciwutleniająco oraz repelentnie na komary i inne owady. Aromaterapeutycznie zapach cytronellalowy uchodzi za orzeźwiający i poprawiający koncentrację, przy jednoczesnym zmniejszaniu napięcia. W medycynie ludowej Azji Południowo-Wschodniej sok i skórkę stosuje się zewnętrznie na łupież, świąd skóry głowy i wszawicę, a napar z liści przy przeziębieniach i bólach głowy. Świeże liście uchodzą też za środek odświeżający oddech. Uwaga: rzeczywisty zakres udokumentowanych działań leczniczych jest ograniczony — to przede wszystkim surowiec przyprawowy i olejkowy, a nie klasyczne zioło lecznicze o szerokim zastosowaniu terapeutycznym.

Zastosowanie

Napar z liści: 2–3 liście (świeże lub suszone) naderwać lub nadrywać wzdłuż nerwu (to uwalnia olejek), zalać szklanką wrzątku, parzyć 10 minut POD PRZYKRYCIEM, pić po posiłku przy wzdęciach i uczuciu pełności. Olejek eteryczny: wyłącznie zewnętrznie i wyłącznie rozcieńczony — kilka kropli w oleju bazowym do masażu, do kominka zapachowego lub jako składnik preparatu odstraszającego owady. Skórka: starta, dodawana do naparów ziołowych i potraw. Płukanka na skórę głowy: napar z liści i skórki, wystudzony, wcierany po umyciu włosów (tradycyjne zastosowanie na łupież). W kuchni: liście wrzuca się w całości do zup i curry i wyjmuje przed podaniem albo kroi w bardzo cienkie paseczki — są zbyt twarde, by jeść je w całości. Sok owocu ze względu na wysoką kwasowość stosuje się w niewielkich ilościach, głównie jako dodatek kulinarny.

Uwagi dla zielarza

Najlepszy surowiec to liść świeży lub mrożony — mrożenie zachowuje olejek znacznie lepiej niż suszenie i jest w praktyce zalecaną metodą przechowywania (liście mrozić w zamkniętym woreczku, wytrzymują wiele miesięcy bez utraty aromatu). Jeśli suszysz: w cieniu, w przewiewie, w temperaturze nieprzekraczającej 35 °C — wyższa temperatura ulatnia cytronellal i zostaje bezwonna „skórka”. Susz przechowywać w szczelnych, ciemnych naczyniach nie dłużej niż 6–12 miesięcy. Dobry surowiec po roztarciu w palcach natychmiast wydziela ostry, cytrusowo-korzenny zapach; brak zapachu oznacza surowiec bezwartościowy — to najczęstszy problem z tanim, sklepowym suszem, który bywa całkowicie zwietrzały. Liście przed użyciem zawsze naderwać lub zgnieść, bo skórzasta blaszka słabo oddaje olejek do wody. Rozpoznanie: żaden inny cytrus nie ma dwuczłonowego, „klepsydrowatego” liścia ani tak silnie guzowatej skórki owocu — te dwie cechy jednoznacznie identyfikują gatunek. Nie mylić z limonką kwaśną (Citrus aurantiifolia), której liść jest pojedynczy, a owoc gładki. Mieszanki: z lemongrassem i galangalem (klasyczne trio azjatyckie, także w naparach na trawienie), z imbirem.

Przeciwwskazania