Litotamnia

Opis

Litotamnia to nie zioło w potocznym sensie, lecz krasnorost, który wbudowuje węglan wapnia w ścianę komórkową i przez to przypomina koral — jest twardy, kruchy i kamienny w dotyku. Nie zawiera olejków, garbników ani goryczy; jego wartość jest wyłącznie mineralna. Sproszkowana plecha stanowi surowiec dla suplementów wapniowo-magnezowych (znanych pod markami typu Aquamin) i preparatów odkwaszających, a w rolnictwie służy do wapnowania gleb. W preparatyce zielarskiej pełni rolę nośnika mineralnego i buforu, a nie rośliny leczniczej o działaniu farmakologicznym.

Wygląd

Krasnorost o nietypowym, kamienno-koralowatym pokroju. Plecha nie jest ani blaszkowata, ani nitkowata — tworzy nieregularne, kuliste lub gwiaździste bryłki średnicy 2–10 cm, zbudowane z licznych, grubych, walcowatych, widlasto rozgałęziających się wypustek zakończonych tępo. Powierzchnia szorstka, drobno brodawkowana, z widocznymi wgłębieniami koncepcyklów (komór rozrodczych). Barwa żywej plechy różowa, fioletoworóżowa do purpurowej; po obumarciu i wysuszeniu bieleje do kremowobiałej lub szarawej. Plecha jest silnie inkrustowana węglanem wapnia (kalcyt z domieszką magnezu), przez co jest twarda i krucha — łamie się, a nie gnie. Brak korzeni, chwytnika, łodygi, liści, kwiatów i owoców; luźne bryłki leżą na dnie i przetaczają się z prądem. Nagromadzone tworzą charakterystyczne dna maerlowe.

Gdzie rośnie

Nie występuje w polskich wodach. Rośnie w czystych, chłodnych i dobrze prześwietlonych wodach północno-wschodniego Atlantyku i Morza Śródziemnego — u wybrzeży Islandii, Irlandii, Bretanii, Wysp Brytyjskich, Hiszpanii i Portugalii. Tworzy tzw. dna maerlowe: luźne złoża żywych i obumarłych bryłek na płytkim, osłoniętym dnie do kilkudziesięciu metrów głębokości. Dna maerlowe to siedlisko rosnące ekstremalnie wolno (kilka milimetrów rocznie) i chronione w Unii Europejskiej — dlatego pozyskuje się głównie osady obumarłej plechy, a eksploatacja jest limitowana. Do Polski trafia jako sproszkowany surowiec importowany, przede wszystkim z Islandii i Irlandii.

Warunki

Nie da się jej hodować w warunkach lądowych ani w Polsce. Wymaga pełnosłonej, czystej wody morskiej, stabilnej niskiej temperatury, dobrego naświetlenia i braku zamulenia. Rośnie skrajnie wolno, co czyni złoża praktycznie nieodnawialnymi w skali ludzkiego życia — to jedyny surowiec z tej grupy, przy którym kwestia etyki i legalności pozyskania jest realnym problemem, a nie formalnością. Nie kupuj surowca bez udokumentowanego, legalnego źródła. Nie zbieraj z rejonów zanieczyszczonych — plecha wapienna kumuluje metale ciężkie, zwłaszcza kadm i ołów, podobnie jak inne wapienne osady morskie.

Surowiec

wysuszona i sproszkowana, obumarła plecha wapienna (maerl); w farmacji jako źródło węglanu wapnia i magnezu

Termin zbioru

Pozyskuje się wyłącznie obumarłe, wybielone złoża maerlu, wydobywane z dna metodami pogłębiarskimi, poza sezonem rozrodczym i wyłącznie w rejonach objętych koncesją — termin nie jest kwestią fazy rozwojowej rośliny, lecz zezwolenia. Surowiec płucze się z soli i osadów, suszy i mieli na drobny proszek. Dla zielarza znaczenie ma nie miesiąc zbioru, lecz certyfikat pochodzenia partii i wynik badania na kadm i ołów. Świeżej, żywej, różowej plechy nie zbiera się do celów zielarskich.

Skład chemiczny

Węglan wapnia jako główny składnik (dominująca masa surowca), w formie kalcytu wysokomagnezowego — stąd naturalnie wysoka zawartość magnezu wbudowanego w strukturę krystaliczną. Ponadto kilkadziesiąt pierwiastków śladowych pochodzących z wody morskiej: stront, żelazo, cynk, mangan, miedź, bor, selen, jod (w ilościach śladowych, znacznie mniejszych niż w brunatnicach), krzem. Niewielkie ilości substancji organicznych: polisacharydów ściany komórkowej i barwników (fikoerytryna, fikocyjanina — obecne tylko w żywej plesze, w surowcu handlowym praktycznie nieobecne). Surowiec pozbawiony jest olejków eterycznych, garbników i alkaloidów — działanie ma charakter wyłącznie mineralny i buforujący.

Właściwości

• Źródło wapnia i magnezu o porowatej strukturze plechy, która zwiększa powierzchnię kontaktu i sprzyja rozpuszczaniu w soku żołądkowym — stąd deklarowana lepsza przyswajalność niż w przypadku syntetycznego węglanu wapnia, choć różnica ta bywa w marketingu wyolbrzymiana. Działa alkalizująco i buforująco: neutralizuje kwas solny, stąd zastosowanie w preparatach zobojętniających i w tzw. dietach odkwaszających. Stosowana wspomagająco w profilaktyce osteopenii i osteoporozy oraz w niedoborach wapnia w diecie bezmlecznej i wegańskiej. Preparaty na jej bazie badano pod kątem łagodzenia dolegliwości w chorobie zwyrodnieniowej stawów — wyniki są obiecujące, ale ograniczone i nie uprawniają do traktowania jej jako leku na stawy. Nie ma działania moczopędnego, żółciopędnego, przeciwzapalnego układowego ani napotnego — nie przypisuj jej właściwości typowych dla ziół.

Zastosowanie

Stosuje się wyłącznie sproszkowaną plechę, najczęściej w gotowych preparatach (tabletki, kapsułki, proszek do rozpuszczania). Nie parzy się z niej naparów ani odwarów — węglan wapnia nie ekstrahuje się do wody, a napar byłby bezwartościowy. Typowe zastosowanie: proszek dodawany do wody, koktajlu lub jedzenia, w dawce zgodnej z zawartością wapnia deklarowaną przez producenta — kieruj się przeliczeniem na miligramy wapnia elementarnego, nie na gramy proszku. Przyjmować w czasie posiłku lub tuż po nim, bo wchłanianie wapnia z węglanu wymaga kwaśnego środowiska żołądka. Dawkę dobową dzielić na 2–3 porcje: organizm nie wchłania efektywnie więcej niż ok. 500 mg wapnia jednorazowo. Nie łączyć w jednej porcji z produktami bogatymi w kwas fitynowy i szczawiowy (otręby, szpinak, szczaw), bo obniżają wchłanianie. Suplementację wapnia prowadzić z odpowiednim zaopatrzeniem w witaminę D i K2, inaczej efekt kostny jest ograniczony.

Uwagi dla zielarza

Proszek przechowuj szczelnie i sucho — jest higroskopijny, po zawilgoceniu twardnieje w bryłę i traci sypkość. Nie wymaga chłodu ani ciemności, bo nie zawiera składników wrażliwych na światło. Dobry surowiec jest kremowobiały do jasnoszarego, jednorodny, bez zapachu lub o bardzo lekkiej morskiej nucie; surowiec o ostrym, rybnym lub siarkowym zapachu, szary lub z ciemnymi drobinami jest zanieczyszczony albo źle wypłukany. Kupuj wyłącznie partie z badaniem na kadm i ołów — to wapienna gąbka mineralna i kumuluje je równie chętnie jak wapń. Nie myl litotamnii z innymi „algami wapiennymi” w handlu ani z mączką dolomitową czy mączką ze skorupek ostryg — te ostatnie nie mają porowatej struktury plechy, a mączki mineralne bywają zanieczyszczone ołowiem. Nie myl jej też z brunatnicami (kelp, kombu, morszczyn): litotamnia nie jest surowcem jodowym i nie stosuje się jej na tarczycę. W mieszankach zielarskich sprawdza się jako składnik buforujący i mineralizujący, ale nie łącz jej z surowcami, których działanie zależy od kwaśnego pH żołądka — może je osłabić.

Przeciwwskazania