Lnica pospolita

Opis

Lnica pospolita to jeden z najłatwiejszych do rozpoznania chwastów polskich przydroży: wąskie, siwozielone listki jak u lnu i żółte kwiaty z pomarańczową gardzielą i długą ostrogą, otwierane dopiero przez ciężkie trzmiele. W zielarstwie ludowym używano jej ziela jako środka moczopędnego i przeczyszczającego, a maści z kwiatów — na hemoroidy i wrzody. Nie jest to surowiec farmakopealny: lnica zawiera glikozydy irydoidowe i alkaloid peganinę i jest zaliczana do roślin lekko trujących, co w praktyce oznacza, że jej stosowanie wewnętrzne dawno wyszło z użycia i nie ma dziś uzasadnienia. Współczesne zastosowanie ogranicza się rozsądnie do preparatów zewnętrznych. Zielarz powinien ją znać przede wszystkim jako roślinę, którą się rozpoznaje, a nie jako surowiec do herbatek.

Wygląd

Bylina o wysokości 20–70 cm, o wzniesionej, zwykle nierozgałęzionej w dolnej części, obłej i nagiej łodydze, tylko w kwiatostanie bywającej gruczołowato owłosioną; roślina siwozielona (glaukoidalna), rozmnażająca się rozłogami korzeniowymi i tworząca zwarte kępy. Liście liczne, gęsto ulistniające łodygę, skrętoległe (dolne czasem prawie naprzeciwległe lub w pozornych okółkach), siedzące, wąskolancetowate do równowąskich, całobrzegie, o pojedynczym, wyraźnym nerwie środkowym — łudząco podobne do liści lnu, stąd nazwa rodzajowa. Kwiatostan to gęste, szczytowe grono. Kwiat grzbiecisty, jasnożółty, o koronie dwuwargowej, zamkniętej (typu maskowatego): dolna warga wybrzuszona w wypukłe podniebienie barwy pomarańczowej lub jaskrawożółtej, całkowicie zamykające gardziel, z tyłu prosta, szydlasta ostroga długości 10–15 mm — ostroga jest cechą diagnostyczną rodzaju. Kwiat otworzyć potrafią tylko owady o odpowiedniej sile, głównie trzmiele. Owoc to jajowata torebka otwierająca się dziurkami na szczycie, z drobnymi, czarnymi, okrągławymi, oskrzydlonymi nasionami. Pod ziemią rozgałęziony, pełzający kłącze-rozłogowy system korzeniowy, dzięki któremu roślina uporczywie odrasta.

Gdzie rośnie

Gatunek pospolity w całej Polsce, od nizin po niższe położenia górskie. Rośnie na siedliskach ruderalnych i suchych: na przydrożach, nasypach kolejowych, miedzach, ugorach, w żwirowniach, na przychaciach, wysypiskach, w zaroślach, na skrajach pól i w uprawach okopowych, gdzie bywa uciążliwym chwastem trudnym do wytępienia z powodu rozłogów. Preferuje miejsca suche, ciepłe, nasłonecznione i gleby lekkie, piaszczyste lub żwirowe. Kwitnie długo, od czerwca aż do października, i jest łatwa do zauważenia przez cały sezon.

Warunki

Stanowisko wybitnie słoneczne, ciepłe i suche; w cieniu marnieje i nie kwitnie. Gleba lekka, piaszczysta lub żwirowa, przepuszczalna, uboga w składniki pokarmowe — na glebach żyznych i wilgotnych wypada lub gnije. Odczyn obojętny do lekko zasadowego (pH ok. 6,5–7,5). Sucholubna, znosi długotrwałą suszę i pełne słońce, źle znosi stagnującą wodę. W pełni mrozoodporna w całej Polsce. W ogrodzie sadzona wyjątkowo, bo agresywnie rozrasta się rozłogami i staje się chwastem. Zbioru bezwzględnie nie prowadzić z poboczy dróg, nasypów kolejowych, terenów przemysłowych i wysypisk — czyli dokładnie z tych siedlisk, na których lnica rośnie najobficiej; to główny praktyczny problem z tym surowcem. Szukać stanowisk na miedzach i suchych ugorach z dala od ruchu.

Surowiec

ziele (Linariae herba) i kwiat (Linariae flos) — surowiec ludowy, niefarmakopealny; ze względu na zawartość alkaloidu i glikozydów irydoidowych stosowany współcześnie praktycznie wyłącznie zewnętrznie (maści, okłady)

Termin zbioru

Ziele — od czerwca do sierpnia, w pełni kwitnienia, gdy w gronie otwarta jest większość kwiatów. Ścinać górne, ulistnione i kwitnące części pędów (ok. 20–30 cm), bez zdrewniałych dolnych łodyg i bez korzeni, nożem lub sekatorem. Zbierać w suchy, słoneczny dzień, w południe, po całkowitym obeschnięciu rosy. Kwiat — osobno, w pełni kwitnienia (lipiec–sierpień), obrywając same korony z gardzielą i ostrogą; kwiat przeznaczony na maść lub olej macerowany przerabia się na świeżo, w dniu zbioru. Surowca nie zbierać z roślin przekwitłych, z zawiązanymi torebkami nasiennymi ani zapylonych kurzem drogowym.

Skład chemiczny

Ziele: glikozydy irydoidowe (antirrinozyd, linarioza i pokrewne), flawonoidy (m.in. glikozydy apigeniny i luteoliny, linaryna — glikozyd nadający roślinie nazwę), alkaloid chinazolinowy peganina (wazycyna) w niewielkiej ilości, kwasy fenolowe, garbniki, śluzy, kwasy organiczne, pektyny, sole mineralne. Kwiaty dodatkowo zawierają karotenoidy odpowiadające za żółtopomarańczową barwę. To obecność peganiny i glikozydów irydoidowych decyduje o zaliczeniu rośliny do lekko trujących i o tym, że nie jest ona surowcem farmakopealnym. Zawartości procentowych nie podajemy — surowiec nie jest standaryzowany i wiarygodnych danych brak.

Właściwości

• Tradycyjnie przypisywano zielu działanie moczopędne, żółciopędne i przeczyszczające, a także — zewnętrznie — przeciwzapalne, ściągające i przeciwhemoroidalne. Flawonoidy (linaryna) odpowiadają za komponent moczopędny i uszczelniający naczynia, garbniki za ściągający, śluzy za osłaniający. Maść lub olej z kwiatów stosowano ludowo na hemoroidy, szczeliny odbytu, trudno gojące się rany, wrzody i przetoki; okłady z ziela — na trądzik, wypryski i podrażnienia skóry. Peganina działa na ośrodkowy układ nerwowy i drażniąco na przewód pokarmowy — to ona jest przyczyną odejścia od stosowania doustnego. Współczesne ziołolecznictwo nie posługuje się lnicą wewnętrznie i nie przypisuje jej właściwości terapeutycznych wykraczających poza tradycyjne, zewnętrzne zastosowanie ludowe.

Zastosowanie

Surowiec zaliczany do lekko trujących — nie nadaje się do samodzielnego stosowania wewnętrznego i nie występuje w preparatach aptecznych. Nie podajemy dawek doustnych, proporcji naparu ani nalewki do picia: dawne receptury ludowe nie mają ustalonego bezpiecznego dawkowania, a przy przekroczeniu ilości surowiec działa drażniąco na przewód pokarmowy i toksycznie. Kuracji wewnętrznych z lnicy nie należy prowadzić bez nadzoru doświadczonego fitoterapeuty, a w praktyce po prostu należy z nich zrezygnować — istnieją bezpieczniejsze i lepiej udokumentowane zioła moczopędne (mniszek, skrzyp, brzoza) i przeczyszczające (kruszyna, senes). Zastosowanie zewnętrzne (jedyne rozsądne): maść z kwiatów — świeże kwiaty zalać roztopionym smalcem lub masłem klarowanym, ogrzewać na bardzo małym ogniu (bez smażenia) około godziny, odstawić na dobę, ponownie lekko ogrzać, przecedzić przez gazę i przelać do słoiczka; smarować hemoroidy i podrażnienia 2–3 razy dziennie. Olej macerowany — świeże kwiaty zalane oliwą, macerowane 3 tygodnie, przecedzone. Okład: świeże, roztarte ziele przyłożyć pod gazą na wyprysk lub trudno gojącą się rankę. Preparatów zewnętrznych nie stosować na duże powierzchnie skóry ani na błony śluzowe.

Uwagi dla zielarza

Suszenie: ziele suszyć w cieniu i przewiewie, w temperaturze do 35–40 °C, rozłożone cienką warstwą lub powiązane w luźne pęczki zawieszone kwiatostanami w dół; surowiec suszony zbyt wolno lub w wilgoci czernieje i pleśnieje, a żółte kwiaty tracą barwę i stają się szarobrunatne. Dobry susz zachowuje siwozieloną barwę liści i jasnożółte kwiaty. Przechowywać do 12 miesięcy w szczelnych, ciemnych naczyniach, oznaczonych wyraźnym opisem — ze względu na status rośliny lekko trującej surowiec trzymać osobno od ziół spożywczych, żeby nie trafił omyłkiem do mieszanki. Rozpoznanie i pomyłki: lnica w stanie bezkwiatowym jest łudząco podobna do lnu zwyczajnego i do wilczomlecza sosnki (Euphorbia cyparissias) — ten ostatni po przełamaniu wypuszcza żrący biały sok mleczny (lnica nie ma soku mlecznego) i jest silnie trujący; to najgroźniejsza możliwa pomyłka przy zbiorze młodego, niekwitnącego ziela, dlatego lnicę zbiera się WYŁĄCZNIE w pełni kwitnienia, gdy żółte, ostrogowate kwiaty wykluczają wątpliwość. Mylona bywa też z lnicą kreskowaną (Linaria repens, kwiaty białawe z fioletowymi żyłkami) i z rukiewnikiem. Kwiat lnicy dawniej służył jako barwnik żółty do wełny — to zastosowanie utrzymuje się w rękodziele. Częsty błąd: zbieranie lnicy z przydroży i nasypów kolejowych, gdzie rośnie najobficiej, a gdzie surowiec jest silnie zanieczyszczony.

Przeciwwskazania