Arctium tomentosum
Łopian o koszyczkach spowitych białą, pajęczynowatą wełną — trzeci krajowy gatunek dający równorzędny surowiec Bardanae radix.
Łopian pajęczynowaty jest — obok łopianu większego i mniejszego — trzecim krajowym gatunkiem, którego korzeń farmakopea uznaje za surowiec Bardanae radix. Dla zielarza oznacza to rzecz praktyczną: wszystkie trzy łopiany dają surowiec równorzędny, a rozróżnianie ich w terenie ma znaczenie botaniczne, nie terapeutyczne. Ten gatunek rozpoznaje się natychmiast po koszyczkach owiniętych gęstą, białą, pajęczynowatą wełną, jakby oplecionych pajęczyną — stąd nazwa. Korzeń jest klasycznym ziołem dermatologicznym i „oczyszczającym krew”: stosowany przy trądziku, łojotoku, egzemie i łuszczycy, a olej łopianowy to jeden z najlepiej ugruntowanych domowych środków przeciw wypadaniu włosów. Bogaty w inulinę i poliacetyleny o działaniu przeciwbakteryjnym.
Roślina dwuletnia o wysokości 60–150 cm. W pierwszym roku wytwarza wyłącznie rozetę wielkich liści i mięsisty korzeń palowy; w drugim wybija pęd kwiatowy i zamiera. Łodyga wzniesiona, gruba, bruzdowana, w górze rozgałęziona, gęsto pajęczynowato-wełnisto owłosiona, często czerwonawo nabiegła. Liście skrętoległe, ogromne (dolne do 40–50 cm), szerokojajowate, u nasady głęboko sercowate, o brzegu falisto ząbkowanym; z wierzchu ciemnozielone, od spodu szare do białawych od gęstego, filcowatego kutneru. Ogonki liściowe zwykle pełne lub tylko częściowo puste, wyraźnie bruzdowane. Cecha rozstrzygająca gatunek to okrywa koszyczka: koszyczki średnicy 15–30 mm, zebrane w luźny PODBALDACH (baldachogrono), a listki ich okrywy są gęsto oplecione długą, białą, pajęczynowatą, wełnistą przędzą, która sprawia, że cały koszyczek wygląda, jakby owinęła go pajęczyna — u pozostałych łopianów okrywa jest naga lub tylko skąpo omszona. Pod tą wełną kryją się typowe dla rodzaju sztywne listki okrywy zakończone haczykowato zagiętym kolcem — czepliwe „rzepy”. Dodatkowa cecha: wewnętrzne listki okrywy są u tego gatunku często purpurowo nabiegłe i spłaszczone na końcach. Kwiaty wyłącznie rurkowate, purpurowofioletowe, wystające ponad okrywę. Owoc to podłużna, żeberkowana, szarobrunatna niełupka z krótkim, szorstkim, łatwo odpadającym puchem kielichowym. Korzeń palowy, mięsisty, długi (do 60 cm), słabo rozgałęziony, szarobrunatny z zewnątrz, białawy i soczysty w przekroju.
Gatunek pospolity w całej Polsce, od nizin po niższe położenia górskie — na wielu obszarach kraju jest to najczęściej spotykany łopian, częstszy nawet od łopianu większego. Rośnie na siedliskach ruderalnych i nitrofilnych: na przychaciach, gruzowiskach, wysypiskach, przy oborach, płotach i murach, na przydrożach, nasypach, ugorach, w wilgotnych zaroślach nadrzecznych, na obrzeżach lasów i w olsach. Wskaźnik gleb zasobnych w azot — bujnie zarasta miejsca składowania obornika i gruzu. Chętnie rośnie w miejscach nieco wilgotniejszych niż łopian mniejszy.
Stanowisko słoneczne do półcienistego. Gleba żyzna, GŁĘBOKA, próchniczna, zasobna w azot, świeża do wilgotnej — głębokość podłoża decyduje o jakości korzenia: na glebie ciężkiej, płytkiej lub kamienistej korzeń wyrasta krzywy, rozwidlony i trudny do wykopania, na głęboko uprawionej i przepuszczalnej — prosty i długi. Odczyn obojętny do lekko zasadowego (pH ok. 6,0–7,5). W pełni mrozoodporny w całej Polsce; dzięki głębokiemu korzeniowi palowemu dobrze znosi suszę. Zwykle pozyskiwany ze stanowisk naturalnych, nieuprawiany. Nie zbierać z przychaci, gruzowisk, wysypisk śmieci, poboczy dróg, nasypów kolejowych, terenów przemysłowych ani spod obór — a więc dokładnie z siedlisk, gdzie łopian rośnie najbujniej: mięsisty korzeń palowy sięga głęboko i skutecznie kumuluje metale ciężkie oraz azotany. Szukać roślin na czystych obrzeżach zarośli i skrajach lasów, z dala od zabudowy i ruchu kołowego.
korzeń (Bardanae radix) — surowiec farmakopealny, pozyskiwany równorzędnie z Arctium lappa, Arctium minus i Arctium tomentosum; pomocniczo liść (Bardanae folium) i owoc (Bardanae fructus), używane w lecznictwie ludowym
Korzeń (surowiec główny) — wyłącznie z roślin PIERWSZOROCZNYCH, mających jedynie rozetę liści, bez wybitego pędu kwiatowego; korzeń rośliny drugorocznej jest zdrewniały, pusty w środku i bezwartościowy. To najważniejsza zasada zbioru wszystkich łopianów. Termin: jesień pierwszego roku (wrzesień–listopad, po zaschnięciu liści, gdy roślina odłożyła zapasy — surowiec najbogatszy w inulinę) albo wczesna wiosna drugiego roku (marzec–kwiecień, przed ruszeniem wegetacji). Kopać szpadlem lub widłami amerykańskimi, głęboko i z zapasem — korzeń bywa dłuższy niż pół metra i łatwo go przerwać. Liść — czerwiec–sierpień, młode, zdrowe blaszki bez plam i nalotu mączniaka. Owoc (surowiec ludowy) — wrzesień–październik, z dojrzewających, brunatniejących koszyczków; zbierać koniecznie w rękawicach: haczyki okrywy kaleczą palce, a wełnista przędza tego gatunku dodatkowo oblepia dłonie.
Korzeń: inulina jako składnik dominujący (jej zawartość rośnie w ciągu sezonu i jest najwyższa w korzeniu jesiennym — u łopianów należy do najwyższych wśród krajowych surowców korzeniowych), poliacetyleny (pochodne tiofenowe, m.in. arktynal — odpowiadają za działanie przeciwbakteryjne i przeciwgrzybicze), lignany (arktyina, arktygenina), gorycze — laktony seskwiterpenowe (arktiopikryna), kwasy fenolowe (kawowy, chlorogenowy), fitosterole, garbniki, śluzy, sole mineralne (potas, żelazo), niewielka ilość olejku eterycznego. Liść: gorycze, garbniki, flawonoidy, kwasy fenolowe, śluzy. Owoc: znaczna zawartość oleju tłustego, lignany (arktyina), gorycze. Skład jest jakościowo tożsamy ze składem korzenia łopianu większego i mniejszego — dlatego farmakopea traktuje te trzy gatunki wymiennie. Wartości procentowych poza inuliną nie podajemy: silnie zależą od terminu zbioru i nie są jednolicie ustandaryzowane.
Odwar z korzenia: 1–2 łyżki rozdrobnionego, suszonego korzenia na szklankę zimnej wody, doprowadzić do wrzenia i gotować pod przykryciem 5–10 minut, odstawić na 15 minut, przecedzić. Pić 2–3 razy dziennie po pół szklanki, między posiłkami. Kuracja dermatologiczna wymaga systematyczności — pierwszych efektów przy trądziku i egzemie należy oczekiwać dopiero po 4–6 tygodniach picia, po czym robi się 2-tygodniową przerwę; łopian nie jest ziołem doraźnym i stosowanie go „na kilka dni” nie ma sensu. Nalewka: korzeń zalać alkoholem 40–50% w proporcji 1:5, macerować 2–3 tygodnie w ciemnym miejscu, przecedzić; stosować w mniejszych ilościach niż odwar, także zewnętrznie do przemywań skóry. Olej łopianowy (najlepiej sprawdzone zastosowanie): rozdrobniony świeży korzeń zalać olejem roślinnym w proporcji ok. 1:5, ogrzewać na łaźni wodnej 2–3 godziny w temperaturze ok. 60 °C albo macerować 3 tygodnie w cieple, przecedzić przez gazę. Wcierać w skórę głowy 1–2 razy w tygodniu, na 1–2 godziny przed umyciem włosów, przy wypadaniu włosów i łupieżu. Płukanka do włosów: mocny odwar (2 łyżki korzenia na szklankę wody), do przemywania skóry głowy po myciu. Zewnętrznie na skórę: mocnym odwarem przemywać miejsca trądzikowe i wypryski. Świeże liście sparzone wrzątkiem przykłada się na bolące stawy i stłuczenia. Młody, pierwszoroczny korzeń jest jadalny — gotowany lub smażony, jak japońskie warzywo gobō.
Suszenie: korzeń dokładnie umyć szczotką pod bieżącą wodą (kopany z gliniastej ziemi, jest bardzo brudny), NIE obierać ze skórki — poliacetyleny gromadzą się głównie w warstwach zewnętrznych; grubsze sztuki przekroić wzdłuż i pokroić w krążki lub słupki NA ŚWIEŻO, bo korzeń wysuszony w całości twardnieje jak drewno i nie da się go już pociąć. Suszyć w temperaturze do 40–50 °C, w cieniu i przewiewie; korzeń jest mięsisty i wodnisty, więc suszony zbyt wolno albo w wilgoci szybko pleśnieje. Dobrze wysuszony korzeń jest twardy, kruchy, łamie się z trzaskiem, w przekroju szarobiały do żółtawego, o słabym, ziemistym zapachu i smaku najpierw słodkawym (inulina), potem wyraźnie gorzkim. Zły surowiec: miękki, giętki, ciemny, stęchły — albo pusty i włóknisty w przekroju, co oznacza, że pochodzi z rośliny drugorocznej i nadaje się wyłącznie na kompost. Przechowywać 12–24 miesiące w szczelnych naczyniach, w suchym miejscu — korzeń jest higroskopijny. Rozpoznanie i różnicowanie: łopian pajęczynowaty odróżnia się od pozostałych gęstą, białą, pajęczynowatą wełną oplatającą koszyczki (łopian większy: duże koszyczki 30–40 mm w płaskim podbaldachu, okrywa naga, ogonek liścia pełny; łopian mniejszy: koszyczki 15–25 mm w wydłużonym gronie, ogonek liścia pusty w środku). Pomyłka między tymi trzema gatunkami nie jest błędem terapeutycznym — surowiec jest równorzędny. Groźna jest natomiast pomyłka młodych ROZET pierwszorocznych: łopian bywa mylony z lepiężnikiem (Petasites), który zawiera hepatotoksyczne alkaloidy pirolizydynowe, oraz z podbiałem i dziewanną. Rozstrzyga zestaw cech: sercowata nasada liścia, długi ogonek, szary, filcowaty spód blaszki i — jeśli w pobliżu są rośliny drugoroczne — haczykowate koszyczki. Nigdy nie kopać korzenia z rozety, przy której nie ma w okolicy roślin kwitnących pozwalających potwierdzić gatunek. Mieszanki: korzeń łopianu klasycznie łączy się z bratkiem polnym i pokrzywą (trądzik, skóra), z mniszkiem i ostropestem (wątroba, kuracja oczyszczająca), ze skrzypem i brzozą (moczopędnie). Najczęstszy błąd: kopanie korzenia z rośliny drugorocznej, z widocznym pędem kwiatowym.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.