Maczek kalifornijski

Opis

Maczek kalifornijski to bylina lub roślina jednoroczna z rodziny makowatych, symbol roślinny stanu Kalifornia. W ziołolecznictwie zachodnim ziele stosuje się jako łagodny środek uspokajający, nasenny i przeciwbólowy — działa na receptory GABA, nie zawiera morfiny ani kodeiny i nie uzależnia w sposób typowy dla opium. Zawiera własny zestaw alkaloidów izochinolinowych (m.in. eschscholcynę, kalifornidynę, protopinę, sangwinarynę), o działaniu wyraźnie słabszym i innym niż u maku lekarskiego. W Polsce bywa uprawiany jako roślina ozdobna klombów i rabat, a surowiec zielarski sprowadzany jest głównie z Francji, Hiszpanii i USA. Wchodzi w skład wielu europejskich preparatów uspokajających, często w połączeniu z głogiem i magnezem.

Wygląd

Roślina o wysokości 20–60 cm, o luźnym, rozgałęzionym pokroju, cała sinozielona (niebieskawy nalot woskowy). Liście odziomkowe i łodygowe wielokrotnie pierzastosieczne, o wąskich, równowąskich, tępo zakończonych odcinkach — dają wrażenie pierzastego, koronkowego kopczyka. Łodyga naga, obła, o soku bezbarwnym do jasnożółtego (nie mlecznobiałym jak u maku). Kwiaty pojedyncze, wyrastające na długich szypułkach z kątów liści, czteropłatkowe, kielichowate do miseczkowatych, średnicy 4–7 cm, barwy jaskrawopomarańczowej do żółtej, o płatkach jedwabiście lśniących; kwiaty zamykają się na noc i w pochmurne dni. Charakterystyczna, diagnostyczna cecha: zrośnięty kielich odpada w chwili rozwijania kwiatu jak zdejmowana czapeczka, a pod kwiatem pozostaje rozszerzony, talerzykowaty kołnierz na szczycie szypułki. Owoc to długa, wąska, prosta torebka (5–8 cm), pękająca dwiema klapami i wyrzucająca drobne, ciemne, siateczkowane nasiona. Korzeń palowy, u form wieloletnich zdrewniały.

Gdzie rośnie

Gatunek pochodzi z zachodnich stanów USA (Kalifornia, Oregon) i północnego Meksyku, gdzie masowo zakwita na suchych zboczach, w chaparralu, na piaszczystych równinach i przydrożach. W Europie zadomowiony miejscami w krajach śródziemnomorskich. W Polsce nie występuje dziko — jest wyłącznie rośliną uprawną (ozdobną i rzadziej zielarską), przy czym z siewu samorzutnego potrafi utrzymywać się w ogrodach latami. Surowiec handlowy pochodzi z upraw francuskich, hiszpańskich, bałkańskich i amerykańskich.

Warunki

Stanowisko wybitnie słoneczne, ciepłe, otwarte. Gleba przepuszczalna, piaszczysta lub żwirowa, uboga, sucha — na glebach żyznych i wilgotnych roślina bujnie się rozrasta, ale słabo kwitnie i gnije. Odczyn obojętny do lekko zasadowego (pH ok. 6,5–7,5). Wymaga bardzo dobrego drenażu, znosi suszę. W polskich warunkach zimuje niepewnie — w klimacie Polski uprawia się go w praktyce jako roślinę jednoroczną, wysiewaną wprost do gruntu wiosną (kwiecień) lub późną jesienią; wilgotna, ciężka zima z odwilżami zabija rośliny. Nie przesadzać — źle znosi uszkodzenie korzenia palowego. Nie zbierać z rabat traktowanych nawozami i środkami ochrony roślin ani z klombów miejskich przy ulicach.

Surowiec

ziele (Eschscholziae herba) — całe ziele kwitnące z korzeniem lub bez, zbierane w pełni kwitnienia

Termin zbioru

Ziele — w pełni kwitnienia, gdy na roślinie są jednocześnie kwiaty i pierwsze zawiązane torebki (w Polsce z upraw: lipiec–sierpień, przy wczesnym siewie od czerwca). Ścinać w słoneczny, suchy dzień, w godzinach przedpołudniowych, po obeschnięciu rosy, gdy kwiaty są otwarte. Rośliny ścinać nożem lub sekatorem kilka centymetrów nad ziemią; w uprawach zielarskich zbiera się nieraz całą roślinę z korzeniem, ponieważ korzeń jest zasobniejszy w alkaloidy. Roślina po ścięciu odrasta i może dać drugi, słabszy pokos jesienią. Surowiec rozdrabniać przed suszeniem, bo grube łodygi schną wolno.

Skład chemiczny

Alkaloidy izochinolinowe (główna grupa czynna): eschscholcyna, kalifornidyna, protopina, allokryptopina, chelerytryna, sangwinaryna, sanguinaryna oraz alkaloidy typu pawiny i benzofenantrydyny; zawartość alkaloidów jest wyższa w korzeniu niż w zielu. Nie zawiera morfiny, kodeiny ani tebainy. Ponadto flawonoidy (m.in. glikozydy rutyny i kwercetyny), karotenoidy nadające barwę kwiatom, kwasy fenolowe, śluzy i niewielkie ilości garbników.

Właściwości

• Uspokajające (sedativum) i nasenne o łagodnym profilu: skraca czas zasypiania, poprawia ciągłość snu i nie daje typowej porannej senności resztkowej w stopniu porównywalnym z lekami nasennymi. Przeciwlękowe (anxiolyticum) — tradycyjnie stosowany w niepokoju, napięciu nerwowym, nadpobudliwości. Rozkurczowe (spasmolyticum) na mięśnie gładkie przewodu pokarmowego i dróg moczowych. Umiarkowanie przeciwbólowe, szczególnie przy bólach o podłożu napięciowym i migrenach. W medycynie ludowej Indian Kalifornii stosowany także przy kolce i bólach zębów u dzieci oraz jako środek przeciwrobaczy. Działanie przypisuje się modulowaniu układu GABA-ergicznego oraz hamowaniu rozkładu katecholamin przez alkaloidy.

Zastosowanie

Napar: 1 łyżeczka (ok. 2 g) rozdrobnionego suchego ziela na szklankę wrzątku, parzyć pod przykryciem 10–15 minut, odcedzić. Pić 1 szklankę wieczorem, na 30–60 minut przed snem; przy niepokoju dziennym można pić 2–3 razy dziennie po pół szklanki. Nalewka (1:5 na alkoholu ok. 40–45%): macerować 2–3 tygodnie, wstrząsając; zwyczajowo stosuje się kilkadziesiąt kropli (mniej więcej 1 łyżeczkę) rozpuszczone w niewielkiej ilości wody, wieczorem. Preparaty gotowe (tabletki, krople, kapsułki) — dawkować ściśle według ulotki producenta, bo standaryzacja na alkaloidy bywa różna. Działanie nasenne ujawnia się zwykle po kilku–kilkunastu dniach regularnego stosowania, nie po pierwszej dawce; kuracja doraźna lub cykliczna 2–4 tygodnie. Nie łączyć z alkoholem. Nie stosować przed prowadzeniem pojazdów, dopóki nie zna się własnej reakcji na surowiec.

Uwagi dla zielarza

Suszyć w cieniu i przewiewie, w temperaturze do 35–40 °C — wyższa temperatura i światło słoneczne rozkładają alkaloidy i odbarwiają pomarańczowe płatki na blade beżowe. Dobry surowiec zachowuje wyraźnie sinozielony kolor ziela oraz pomarańczowe fragmenty płatków; susz szarobrunatny, kruszący się w pył, o zdrewniałych łodygach jest surowcem przeleżałym lub źle suszonym. Przechowywać do 12 miesięcy w szczelnym, ciemnym opakowaniu, z dala od wilgoci. Ziele o niewielkiej masie łatwo się miesza — sprawdzać, czy w handlowym surowcu nie dominują same łodygi, bo alkaloidy skupione są w liściach, kwiatach i korzeniu. Dobrze łączy się z melisą i chmielem (bezsenność), z kozłkiem i męczennicą (napięcie nerwowe), z głogiem (kołatania serca na tle nerwicowym), z lawendą (niepokój wieczorny). Typowe błędy: mylenie z makiem lekarskim (Papaver somniferum) i przypisywanie mu działania opioidowego — to inna roślina i inne alkaloidy; oczekiwanie natychmiastowego efektu nasennego po jednej dawce; przedawkowywanie nalewki w nadziei na silniejsze działanie. Rozpoznanie od gatunków mylonych: mak polny i lekarski mają kwiaty 4-płatkowe, ale liście szersze, szorstko owłosione, torebkę kulistą lub jajowatą z wieczkiem i sok mleczny; maczek kalifornijski ma torebkę długą, wąską, wielonasienną, liście koronkowo pierzaste i charakterystyczną odpadającą czapeczkę kielicha.

Przeciwwskazania