Magnolia lekarska

Opis

Magnolia lekarska to drzewo z rodziny magnoliowatych, uprawiane w Chinach od stuleci wyłącznie dla kory — surowca znanego w Tradycyjnej Medycynie Chińskiej jako houpo, wymienianego już w starożytnych zielnikach. Kora zawiera dwa charakterystyczne neolignany: magnolol i honokiol, którym przypisuje się działanie przeciwlękowe, uspokajające, rozkurczowe i przeciwzapalne. W medycynie chińskiej houpo stosuje się przede wszystkim na „stagnację qi” — uczucie ucisku w klatce piersiowej i brzuchu, wzdęcia, skurcze i napięcie. W Europie surowiec pojawia się głównie w suplementach przeciwlękowych i wspomagających sen, a wyciągi z kory bywają dodawane do past do zębów i gum ze względu na działanie przeciwbakteryjne. Gatunek jest w naturze zagrożony wskutek zdzierania kory — surowiec pochodzi dziś niemal wyłącznie z plantacji.

Wygląd

Drzewo liściaste, zrzucające liście na zimę, dorastające w naturze do 15–20 m wysokości, o prostym pniu i szeroko rozłożystej, luźnej koronie. Kora szarobiała do jasnoszarej, u starszych drzew spękana; kora po zdarciu jest z zewnątrz szarobrunatna, od wewnątrz ciemnobrunatna do purpurowobrunatnej, o silnym, korzennym, gorzko-piekącym smaku i wyraźnym zapachu — to cecha rozpoznawcza surowca. Liście bardzo duże (20–40 cm długości), skupione pęczkowo na końcach pędów, odwrotnie jajowate, u nasady klinowate, na szczycie tępe lub płytko wcięte (odmiana biloba ma wierzchołek wyraźnie dwuklapowy), całobrzegie, ciemnozielone i nagie z wierzchu, spodem sinawe i krótko owłosione, o wyraźnym piórkowatym użyłkowaniu. Kwiaty pojedyncze, szczytowe, bardzo duże (10–20 cm średnicy), kielichowato rozwarte, silnie pachnące, o 9–17 mięsistych, białych lub kremowych listkach okwiatu; w środku charakterystyczny dla magnolii stożkowaty słupkowiec z licznymi wolnymi słupkami i pierścieniem licznych pręcików. Owocostan szyszkowaty, podłużny, czerwonawy, o mieszkach pękających i uwalniających nasiona zwisające na cienkich nitkach. Korzeń mocny, palowy w młodości, później rozgałęziony.

Gdzie rośnie

Gatunek pochodzi z gór środkowych i południowo-zachodnich Chin (Syczuan, Hubei, Zhejiang, Fujian, Junnan), gdzie rośnie w wilgotnych lasach górskich na wysokości 300–1500 m n.p.m. W stanie dzikim silnie przetrzebiony, wpisany na listy gatunków zagrożonych — pozyskiwanie kory zabija drzewo. Współczesny surowiec handlowy pochodzi niemal wyłącznie z plantacji chińskich (drzewa okorowuje się po 15–20 latach). W Polsce nie występuje w naturze; w kolekcjach ogrodów botanicznych sadzone są głównie inne, ozdobne gatunki magnolii (M. × soulangeana, M. stellata, M. kobus), niebędące surowcem leczniczym. Do Polski trafia jako susz i wyciągi importowane z Chin.

Warunki

Wymaga stanowiska osłoniętego od wiatru, słonecznego do lekko półcienistego, o wysokiej wilgotności powietrza. Gleba żyzna, próchniczna, głęboka, przepuszczalna, stale świeża lecz nie podmokła, o odczynie lekko kwaśnym do obojętnego (pH ok. 5,5–6,5) — źle znosi gleby wapienne i zasadowe. Płytki, mięsisty system korzeniowy jest wrażliwy na przesuszenie i na przekopywanie w strefie korzeniowej. Mrozoodporność ograniczona — w polskich warunkach gatunek jest uprawiany co najwyżej w kolekcjach, w cieplejszych rejonach kraju i z zabezpieczeniem; przymrozki uszkadzają pąki i młode przyrosty. W praktyce zielarskiej nie ma sensu uprawiać go w Polsce dla surowca. Nie pozyskiwać kory z drzew ozdobnych rosnących w parkach miejskich i przy ulicach — to zwykle inne gatunki, a dodatkowo okorowanie niszczy drzewo.

Surowiec

kora pnia i gałęzi (Magnoliae officinalis cortex, houpo), pomocniczo pąki kwiatowe (houpo hua); w Europie handlowo dostępne głównie wyciągi standaryzowane na magnolol i honokiol

Termin zbioru

Kora — pozyskiwana z drzew co najmniej 15–20-letnich, w Chinach głównie od kwietnia do czerwca (wiosną i wczesnym latem), gdy kora najłatwiej odchodzi od drewna. Zdziera się korę pnia, gałęzi i korzeni; surowiec poddaje się procesowi „pocenia” (układa w stosy, przykrywa, pozwala się zaparzyć), dzięki czemu wewnętrzna strona kory ciemnieje do purpurowobrunatnej i rozwija charakterystyczny aromat, a następnie zwija w rurki i suszy. Kora pnia (dolna część drzewa) uchodzi za najlepszą jakościowo. Pąki kwiatowe — zbierane wiosną, tuż przed rozwinięciem kwiatu, suszone w cieniu. Zbiór kory oznacza w praktyce ścięcie drzewa lub jego trwałe uszkodzenie, dlatego prowadzi się go planowo, na plantacjach.

Skład chemiczny

Neolignany biarylowe — magnolol i honokiol (główne związki czynne, sumarycznie od kilku do kilkunastu procent w dobrej korze), obok nich obowatol i inne pochodne. Alkaloidy izochinolinowe typu aporfiny i benzylizochinoliny (m.in. magnokuraryna, magnoflorina, tubokuraryna w śladach) — odpowiadają za działanie zwiotczające mięśnie i za część przeciwwskazań. Olejek eteryczny z eudesmolami (β-eudesmol), kariofilenem i innymi seskwiterpenami — nadaje korze aromat. Ponadto garbniki, fenylopropanoidy, glikozydy fenolowe, żywice. Zawartość magnololu i honokiolu zależy od wieku drzewa, części kory i sposobu przerobu — dlatego preparaty europejskie standaryzuje się na te dwa markery.

Właściwości

• Przeciwlękowe (anxiolyticum) i uspokajające — honokiol wykazuje powinowactwo do receptorów GABA-A, a działanie opisywane jest jako redukujące napięcie bez wyraźnego otępienia. Rozkurczowe na mięśnie gładkie przewodu pokarmowego — w TCM podstawowe wskazanie to wzdęcia, uczucie pełności i ucisku w nadbrzuszu, skurcze jelit; surowiec „porusza qi” i „przekształca wilgoć”. Wiatropędne i pobudzające trawienie. Przeciwzapalne i przeciwutleniające. Przeciwbakteryjne i przeciwgrzybicze — magnolol i honokiol hamują m.in. bakterie próchnicotwórcze i odpowiadające za nieświeży oddech, stąd zastosowanie w preparatach do higieny jamy ustnej. Przeciwkaszlowe i wykrztuśne (TCM stosuje houpo przy zalegającej flegmie i duszności z uczuciem ucisku w piersi). Zwiotczające mięśnie szkieletowe (alkaloidy) — działanie istotne klinicznie i mające znaczenie dla przeciwwskazań. W badaniach opisuje się także działanie przeciwdepresyjne i wpływ na obniżenie poziomu kortyzolu.

Zastosowanie

W Tradycyjnej Medycynie Chińskiej korę stosuje się w odwarach recepturowych, zwykle w mieszankach (klasyczne połączenie: houpo z korą mandarynki, imbirem, atraktylodesem), przygotowywanych i dawkowanych przez wykwalifikowanego terapeutę TCM — dawki zależą od receptury i konstytucji pacjenta. Odwar z pojedynczego surowca: rozdrobnioną korę gotuje się 15–20 minut, pije ciepły, po posiłku, przy wzdęciach i uczuciu pełności. W Europie surowiec praktycznie nie występuje w postaci ziołowej — dominują kapsułki i tabletki z wyciągiem standaryzowanym na magnolol i honokiol, często w połączeniu z fellodendronem lub L-teaniną. Preparaty te dawkuje się ściśle według ulotki producenta; nie przekraczać dawek zalecanych, nie stosować przewlekle bez przerw. Nie łączyć z alkoholem. Ze względu na działanie zwiotczające mięśnie i sedacyjne — nie stosować przed prowadzeniem pojazdów. Nie jest to surowiec do samodzielnego eksperymentowania z dawkami: profil alkaloidowy sprawia, że przy dużych ilościach może dojść do nadmiernego zwiotczenia mięśni i spadku ciśnienia.

Uwagi dla zielarza

Dobry surowiec: kora zwinięta w rurki lub podwójne rurki, gruba (co najmniej kilka milimetrów), z zewnątrz szarobrunatna i chropowata, od wewnątrz gładka, ciemno purpurowobrunatna, na przełamaniu z widocznymi jasnymi ziarnistościami (kryształy i komórki olejkowe). Kluczowe cechy organoleptyczne: silny, korzenny aromat i wyraźnie gorzko-piekący, drapiący smak. Kora cienka, jasna, bez zapachu i bez piekącego smaku to surowiec z młodych gałązek lub zafałszowany — bezwartościowy. Przechowywać w szczelnych opakowaniach, w chłodzie i ciemności; olejek eteryczny ulatnia się, a wyleżały surowiec traci aromat. Rozdrabniać bezpośrednio przed użyciem. Typowe błędy: kupowanie „kory magnolii” z niepewnego źródła — na rynku pojawiają się kory innych gatunków magnolii (m.in. Magnolia obovata, japoński houpo, który jest surowcem pokrewnym i akceptowanym, ale też korowiny zupełnie obcych drzew); traktowanie ozdobnych magnolii z polskich parków jako źródła surowca (M. × soulangeana i M. stellata to nie jest houpo); zbyt długie i zbyt gorące gotowanie, które ulatnia olejek. W mieszankach łączy się dobrze z imbirem i korą mandarynki (trawienie, wzdęcia) oraz — w suplementach zachodnich — z fellodendronem (stres, kortyzol) i melisą. Zwrócić uwagę na etyczne pochodzenie: surowiec z plantacji, nie z drzew dziko rosnących.

Przeciwwskazania